Buk zwyczajny

Czym jest buk zwyczajny i co go wyróżnia?

Buk zwyczajny (Fagus sylvatica L.) to okazałe drzewo liściaste z rodziny bukowatych, osiągające od 20 do 40 metrów wysokości i żyjące nawet 300–350 lat. W Polsce jest gatunkiem rodzimym, szczególnie pospolitym na południu i zachodzie kraju, gdzie tworzy gęste lasy bukowe zwane buczyną. Rozpoznasz go bez trudu po jasnej, ołowiowoszarej, zawsze gładkiej korze – nawet stare drzewa nie pękają ani się nie łuszczą, co czyni buka praktycznie niepowtarzalnym wśród europejskich drzew.

Liście buka są eliptyczne, o długości 5–10 cm, ciemnozielone i błyszczące od góry, jaśniejsze od spodu. Młode, wiosenne liście pokryte są delikatnymi, srebrzystymi włoskami i mają jedwabisty połysk. Jesienią przebarwiają się spektakularnie – od żółci przez pomarańcz do złocistego brązu. Kwiaty pojawiają się w kwietniu i maju; drzewo jest jednopienne, co oznacza, że kwiaty męskie i żeńskie rosną na tym samym osobniku.

Bukiew – owoce buka i ich właściwości

Owoce buka, zwane bukwią lub bukiewem, to trójgraniaste, błyszczące orzeszki długości 1–2 cm, osadzone po dwa w kolczastej, zdrewniałej okrywie. Dojrzewają jesienią, między sierpniem a październikiem. Są niezwykle wartościowe energetycznie – zawierają do 50% tłuszczu – dlatego chętnie zjadają je dziki, wiewiórki i ptaki.

Miąższ bukwi po wyjęciu z łupiny jest jadalny i ma słodkawy, lekko orzechowy smak. Jednak uwaga: surowe owoce buka zawierają alkaloid zwany faginą, który w większych ilościach powoduje bóle brzucha, nudności, wymioty i zawroty głowy. Bukiew jest bezpieczna do spożycia dopiero po uprażeniu, które neutralizuje te związki. Szczególną ostrożność powinny zachować dzieci, które mogą spożywać owoce bezpośrednio z ziemi w lesie. Jesienią w lasach bukowych narażone na zatrucia są też zwierzęta domowe.

Olej bukowy – właściwości i zastosowanie na skórę

Z nasion bukwi wytwarza się olej bukowy – tłusty, leczniczy olej stosowany przede wszystkim zewnętrznie. Jest bogaty w nienasycone kwasy tłuszczowe (kwas oleinowy i linolowy), witaminę E oraz fitosterole. Dzięki temu wspomaga barierę skórną, nawilża, zmiękcza i łagodzi stany zapalne skóry.

W aptekach i sklepach zielarskich olej bukowy można znaleźć jako składnik:

• maści i balsamów na choroby skóry, w tym egzemę i łuszczycę
• preparatów na oparzenia i drobne rany
• kremów nawilżających do skóry suchej i atopowej
• emulsji natłuszczających

Typowy schemat stosowania to 2–3 razy dziennie na zmienioną chorobowo skórę. Warto wiedzieć, że olej bukowy był stosowany w medycynie ludowej od stuleci, a współczesne badania laboratoryjne (in vitro) potwierdzają jego aktywność przeciwbakteryjną wobec bakterii Staphylococcus i grzybów Candida.

Ekstrakty z drewna buka trafiają też do kosmetyków – peelingów enzymatycznych i kremów antycellulitowych, gdzie ligniny i polisacharydy działają złuszczająco i ujędrniająco.

Liście i kora buka – tradycyjne zastosowanie ziołowe

Młode liście buka, zbierane wiosną przed pełnym rozwinięciem, są jadalne na surowo – można dodawać je do sałatek jako źródło witamin C i A, minerałów oraz błonnika. W medycynie ludowej napary z liści stosowano przy kaszlu, przeziębieniach i problemach trawiennych.

Za aktywność biologiczną liści odpowiadają głównie:

• Taniny (garbniki) – działają ściągająco i przeciwzapalnie; w nadmiarze mogą jednak powodować nudności
• Flawonoidy – wykazują właściwości przeciwutleniające i przeciwzapalne

Napar z liści buka przygotowuje się tradycyjnie z 1 łyżki suszu na 250 ml wrzątku, parząc przez 10 minut. Stosuje się go w ilości 1–2 szklanek dziennie. Kora buka, bogata w taniny, była dawniej używana do garbowania skór i w okładach na rany.

Podsumowanie – praktyczne wskazówki dla pacjenta

Buk zwyczajny to surowiec o niskiej toksyczności przy zewnętrznym stosowaniu, z realnym potencjałem w pielęgnacji skóry. Olej bukowy sprawdzi się przy skórze suchej, atopowej lub podrażnionej – nakładaj go 2–3 razy dziennie na oczyszczoną skórę. Jeśli decydujesz się na napary z liści, nie przekraczaj zalecanych ilości i rób przerwy w stosowaniu. Pamiętaj, by nigdy nie spożywać surowych bukwi – są bezpieczne dopiero po uprażeniu. W sezonie pylenia (kwiecień–maj) osoby z alergią na pyłki drzew powinny szczególnie uważać i w razie potrzeby skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą w sprawie odpowiedniej osłony farmakologicznej.