Boraks – porównanie substancji czynnych

Boraks i kwas borowy to substancje o działaniu antyseptycznym, wykorzystywane miejscowo, ale różniące się wskazaniami, bezpieczeństwem i grupami wiekowymi.

Porównywane substancje czynne: boraks i kwas borowy

W tym porównaniu skupiamy się na boraksie (Natrii tetraboras) oraz kwasie borowym (Acidum boricum). Obie substancje zaliczane są do środków o działaniu antyseptycznym, czyli niszczących drobnoustroje i zapobiegających ich namnażaniu¹². Wykorzystywane są głównie do miejscowego leczenia skóry lub błon śluzowych. Charakteryzują się zbliżonym mechanizmem działania – hamują rozwój bakterii i grzybów, wykazując także właściwości ściągające i odkażające³⁴. Zarówno boraks, jak i kwas borowy są stosowane wyłącznie zewnętrznie, w różnych postaciach, takich jak płyny, maści, pudry czy roztwory⁵⁶.

Wskazania do stosowania – kiedy używa się boraksu, a kiedy kwasu borowego?

Boraks jest najczęściej stosowany miejscowo w leczeniu zakażeń błon śluzowych jamy ustnej, głównie pleśniawek, ale także zakażeń bakteriami Gram-dodatnimi czy pomocniczo w infekcjach wywołanych pałeczką ropy błękitnej⁷⁸⁹. Może być też składnikiem maści na drobne skaleczenia i trudno gojące się rany¹⁰.

Kwas borowy ma nieco szersze zastosowanie miejscowe – używany jest pomocniczo w stanach zapalnych skóry, przy oparzeniach, wypryskach, powierzchownych uszkodzeniach skóry, nadmiernej potliwości stóp, a nawet do odkażania zewnętrznych narządów moczopłciowych^11121314. W preparatach złożonych może być stosowany w leczeniu trądziku¹⁵. Wskazania do stosowania mogą więc pokrywać się w zakresie działania antyseptycznego, jednak boraks najczęściej stosowany jest w jamie ustnej, a kwas borowy głównie na skórę.

• Boraks: leczenie pleśniawek, zakażeń jamy ustnej, wspomagająco w drobnych ranach⁷¹⁰
• Kwas borowy: odkażanie skóry, leczenie wyprysków, oparzeń, pomocniczo w trądziku, nadpotliwości stóp¹¹¹⁴

Warto zwrócić uwagę na różnice dotyczące grup wiekowych. Boraks można stosować u dzieci powyżej 1. roku życia (po konsultacji z lekarzem u młodszych dzieci)¹⁶¹⁷, natomiast kwas borowy nie jest zalecany dla dzieci poniżej 3 lub 12 lat, w zależności od preparatu¹⁸¹⁹²⁰.

Mechanizm działania i właściwości farmakokinetyczne

Zarówno boraks, jak i kwas borowy wykazują działanie antyseptyczne, czyli niszczą drobnoustroje i hamują ich rozwój. Działają głównie miejscowo, na powierzchni skóry lub błon śluzowych¹²². Boraks, dzięki uwalnianiu jonów wodorotlenowych, zwiększa pH w miejscu podania, co sprzyja zahamowaniu rozwoju grzybów i bakterii¹. Kwas borowy działa poprzez zakwaszanie środowiska, co również prowadzi do zahamowania wzrostu drobnoustrojów⁴²³.

Obie substancje są słabo wchłaniane przez nieuszkodzoną skórę, natomiast łatwo przenikają przez błony śluzowe i uszkodzoną skórę. Zarówno boraks, jak i kwas borowy wydalane są głównie przez nerki, a przy długotrwałym stosowaniu mogą się kumulować w organizmie, co zwiększa ryzyko działań niepożądanych²⁴²⁵.

• Boraks: działa przez podwyższenie pH, właściwości antyseptyczne i ściągające¹
• Kwas borowy: zakwasza środowisko, działa przeciwbakteryjnie i przeciwgrzybiczo⁴
• Obie substancje mogą kumulować się przy długotrwałym stosowaniu²⁶²⁵

Przeciwwskazania i środki ostrożności – porównanie boraksu i kwasu borowego

Obie substancje nie powinny być stosowane w przypadku nadwrażliwości na którykolwiek składnik preparatu, a także na siebie nawzajem – nadwrażliwość na boraks wyklucza także stosowanie kwasu borowego i odwrotnie²⁷²⁸. Nie należy ich aplikować na rozległe rany, uszkodzoną skórę, błony śluzowe (jeśli preparat nie jest do tego przeznaczony), ani doustnie²⁰²⁹.

W przypadku boraksu przeciwwskazaniem są ciężkie zaburzenia czynności nerek, a także stosowanie na uszkodzone błony śluzowe. Kwas borowy nie powinien być stosowany u dzieci poniżej 3 lub 12 lat (w zależności od preparatu), kobiet w ciąży i karmiących piersią oraz na dużą powierzchnię skóry³⁰³¹. Preparaty z kwasem borowym nie są także przeznaczone do stosowania na otwarte rany, do oczu oraz na błony śluzowe (z wyjątkiem specjalnych wskazań).

• Obie substancje: nie stosować przy nadwrażliwości, na rozległe rany, uszkodzoną skórę, doustnie²⁷²⁰
• Boraks: przeciwwskazany przy ciężkich chorobach nerek³²
• Kwas borowy: nie stosować u małych dzieci, kobiet w ciąży i karmiących piersią³⁰²⁰

Bezpieczeństwo stosowania u szczególnych grup pacjentów

Dzieci: Boraks może być stosowany u dzieci powyżej 1 roku życia, ale u młodszych dzieci tylko po konsultacji z lekarzem¹⁶. Kwas borowy jest przeciwwskazany u dzieci poniżej 3 lub 12 lat, zależnie od produktu¹⁸¹⁹²⁰.

Kobiety w ciąży i karmiące piersią: Zarówno boraks, jak i kwas borowy nie powinny być stosowane przez kobiety w ciąży oraz karmiące piersią ze względu na możliwość przenikania boru przez łożysko i do mleka³³³⁴. Wyjątkiem mogą być sytuacje, gdy korzyści dla matki przewyższają potencjalne ryzyko dla dziecka, jednak decyzję taką powinien podjąć lekarz.

Kierowcy i obsługa maszyn: Żadna z tych substancji nie wpływa na zdolność prowadzenia pojazdów ani obsługi maszyn³⁵³⁶.

Pacjenci z zaburzeniami czynności nerek: Stosowanie boraksu i kwasu borowego wymaga ostrożności, ponieważ obie substancje wydalane są głównie przez nerki, a ich kumulacja może prowadzić do działań niepożądanych²⁶²⁵. U osób z ciężkimi zaburzeniami czynności nerek stosowanie boraksu i kwasu borowego jest przeciwwskazane.

Podsumowanie – boraks i kwas borowy w leczeniu miejscowym