Czym jest hantawirus i jak można się nim zarazić?

Co to jest hantawirus i dlaczego mówi się o nim w kontekście statku wycieczkowego?

Hantawirusy to grupa wirusów przenoszonych przez gryzonie, które mogą wywoływać poważne, a nawet zagrażające życiu choroby u ludzi. Ich nazwa pochodzi od rzeki Hantan w Korei Południowej, gdzie w 1978 roku po raz pierwszy wyizolowano wirusa z myszy polnej. Naturalnym rezerwuarem tych wirusów są gryzonie (myszy, szczury, nornice), u których zakażenie przebiega bezobjawowo, natomiast człowiek zaraża się przypadkowo poprzez kontakt ze środowiskiem zamieszkiwanym przez te zwierzęta. Na świecie zidentyfikowano ponad czterdzieści gatunków hantawirusów, ale tylko część z nich wywołuje choroby u ludzi. Szacuje się, że rocznie dochodzi do 10 000, a być może nawet do ponad 100 000 zakażeń, choć znaczna część przypadków pozostaje nierozpoznana.^1,2,3,4,5

Temat hantawirusów trafił na pierwsze strony gazet na początku maja 2026 roku, kiedy Światowa Organizacja Zdrowia (WHO, ang. World Health Organization) poinformowała o ciężkich zachorowaniach na pokładzie statku wycieczkowego MV Hondius, holenderskiego polarnego statku ekspedycyjnego. Statek wypłynął z Ushuaia w Argentynie 1 kwietnia 2026 roku i podróżował przez Atlantyk Południowy, z przystankami m.in. na Antarktydzie, Georgii Południowej i Wyspie Świętej Heleny. Do 4 maja zidentyfikowano siedem przypadków zachorowań, z czego trzy osoby zmarły, a jedna pozostawała w stanie krytycznym. Był to pierwszy znany przypadek ogniska hantawirusa na statku wycieczkowym.^5,6,7

Jak doszło do zakażenia na pokładzie MV Hondius?

MV Hondius to niewielki statek ekspedycyjny o długości 107 metrów, przystosowany do rejsów polarnych, z 147 osobami na pokładzie z 23 krajów, w tym obywatelami dziewięciu państw UE (m.in. Niemiec, Francji, Polski i Hiszpanii). Pierwszym chorym był 70-letni Holender, u którego 6 kwietnia pojawiły się gorączka, bóle głowy i biegunka. Mężczyzna zmarł na pokładzie 11 kwietnia. Jego żona opuściła statek na Wyspie Świętej Heleny z objawami żołądkowo-jelitowymi i zmarła po przylocie do szpitala w RPA, gdzie badanie PCR (czuły test wykrywający materiał genetyczny wirusa) potwierdziło zakażenie hantawirusem.^6,7,8

Szóstego maja ustalono, że wirusem odpowiedzialnym za ognisko jest wirus Andes, jedyny hantawirus, w przypadku którego udokumentowano rzadkie przenoszenie z człowieka na człowieka. Przedstawicielka WHO przyznała, że niektóre z zakażonych osób miały ze sobą bardzo bliski kontakt i nie można wykluczyć transmisji międzyludzkiej. Główną hipotezą pozostaje jednak to, że pasażerowie mogli zarazić się podczas pobytu w Argentynie, gdzie wirus Andes występuje naturalnie, jeszcze przed wejściem na pokład lub w trakcie wycieczek na lądzie.^7,8,9,10

Jak można zarazić się hantawirusem?

Hantawirus przenosi się na człowieka kilkoma drogami, przy czym najczęstszą jest droga wziewna. Wirus jest obecny w moczu, kale i ślinie zakażonych gryzoni, a kiedy te wydzieliny wysychają, cząsteczki wirusa mogą unosić się w powietrzu jako aerozol. Do zakażenia może dojść na kilka sposobów:^2,4,6,11

• drogą wziewną – przez wdychanie cząsteczek wirusa, szczególnie podczas sprzątania pomieszczeń zamieszkiwanych przez gryzonie, np. przy zamiataniu na sucho;
• przez dotknięcie skażonej powierzchni, a następnie przeniesienie wirusa do ust, oczu lub nosa;
• przez spożycie żywności zanieczyszczonej wydzielinami zakażonych gryzoni;
• w rzadkich przypadkach – przez ugryzienie lub podrapanie przez zakażonego gryzonia.^4,6,11

Bezpośredni kontakt z gryzoniem nie jest konieczny do zakażenia. Hantawirusy mogą zachowywać zdolność do zakażania w środowisku nawet do 15 dni w umiarkowanych warunkach, a niska temperatura i wilgoć dodatkowo sprzyjają przetrwaniu wirusa. Większość hantawirusów nie przenosi się z człowieka na człowieka. Wyjątkiem jest wirus Andes, ale nawet w jego przypadku transmisja wymaga bliskiego i długotrwałego kontaktu, np. między domownikami lub partnerami intymnymi.^2,9,12,13

Kto jest najbardziej narażony na zakażenie?

Zakażenia hantawirusowe najczęściej dotyczą osób mających kontakt z gryzoniami lub ich środowiskiem. Metaanaliza wykazała, że rolnicy i leśnicy mają wyraźnie zwiększone ryzyko kontaktu z hantawirusem w porównaniu z ogólną populacją. Zakażenia zdarzają się także podczas biwakowania, wędrówek czy polowań w rejonach, gdzie żyją gryzonie. W kontekście rejsu MV Hondius pasażerowie uczestniczyli w wyprawach ekspedycyjnych na odległych wyspach, co mogło zwiększyć ich narażenie.^2,6,8,11,12

W Europie hantawirusy również stanowią realne zagrożenie, choć przebieg zakażeń jest zwykle łagodniejszy niż w obu Amerykach. W krajach UE zgłasza się kilka tysięcy przypadków rocznie, głównie wywołanych wirusem Puumala. W Polsce zakażenia hantawirusowe są stosunkowo rzadkie – do stycznia 2024 roku rozpoznano łącznie około 242 przypadki gorączki krwotocznej z zespołem nerkowym. Badania prowadzone wśród polskich leśników i rolników wykazały jednak obecność przeciwciał przeciwko hantawirusom, co sugeruje, że rzeczywista liczba kontaktów z wirusem jest większa niż liczba rozpoznanych zachorowań.^13,14

Jakie objawy daje zakażenie hantawirusem?

Objawy zakażenia hantawirusem zależą od typu wirusa, ale początek choroby zawsze przypomina grypę. Okres inkubacji wynosi zazwyczaj od 2 do 4 tygodni, choć może wahać się od jednego tygodnia do nawet ośmiu tygodni. Wczesne objawy obejmują:^1,2,6,11

• gorączkę i dreszcze;
• bóle mięśni, szczególnie w okolicach ud, bioder i pleców;
• bóle głowy;
• zmęczenie i ogólne osłabienie;
• nudności, wymioty, biegunkę i bóle brzucha (u mniej więcej połowy chorych).^1,3

Ten niespecyficzny początek sprawia, że hantawiroza jest łatwo mylona z grypą czy COVID-19, co utrudnia wczesne rozpoznanie. Hantawirusy dzielą się na dwie główne grupy: wirusy Starego Świata (Europa i Azja), wywołujące gorączkę krwotoczną z zespołem nerkowym (HFRS, ang. hemorrhagic fever with renal syndrome), oraz wirusy Nowego Świata (obie Ameryki), powodujące hantawirusowy zespół płucny (HPS, ang. hantavirus pulmonary syndrome). W przypadku HPS po kilku dniach objawów grypopodobnych pojawia się kaszel, narastająca duszność i uczucie ucisku w klatce piersiowej, a płuca wypełniają się płynem. Stan chorego może pogorszyć się bardzo szybko, prowadząc do ostrej niewydolności oddechowej i wstrząsu.^{1,2,3,6,11,15}

Dlaczego hantawirus bywa tak niebezpieczny?

Hantawirusowy zespół płucny jest szczególnie groźny, ponieważ śmiertelność w obu Amerykach może sięgać nawet 50%. W Europie i Azji śmiertelność jest znacznie niższa i wynosi od poniżej 1% do 15%, w zależności od szczepu wirusa. Wirus atakuje drobne naczynia krwionośne, powodując zwiększenie ich przepuszczalności, przez co płyn z krwi przenika do tkanek, prowadząc do obrzęku płuc lub ostrego uszkodzenia nerek.^1,2,4,6,11

W przypadku HFRS, spotykanej w Europie, przebieg choroby może obejmować spadek ciśnienia krwi, zaburzenia krzepnięcia, krwawienia oraz ostrą niewydolność nerek wymagającą dializoterapii. Zakażenia wirusem Puumala, dominującym w Europie, przebiegają zazwyczaj łagodniej, ze śmiertelnością poniżej 1%, natomiast wirus Dobrava-Belgrade, spotykany na Bałkanach, może powodować cięższe postacie ze śmiertelnością sięgającą 12%. Powrót do pełnego zdrowia po zakażeniu hantawirusem może trwać od kilku tygodni do kilku miesięcy.^1,13,15

Jak leczy się zakażenie hantawirusem?

Leczenie zakażenia hantawirusem opiera się wyłącznie na postępowaniu objawowym i wspomagającym, ponieważ nie istnieje zatwierdzony lek przeciwwirusowy skuteczny wobec tego zakażenia. Zgodnie z wytycznymi WHO początkowe leczenie obejmuje stosowanie leków przeciwgorączkowych i przeciwbólowych, a antybiotyki mogą być podawane na wczesnym etapie, zanim wykluczy się zakażenie bakteryjne. Kluczowe znaczenie ma ostrożne podawanie płynów, monitorowanie ciśnienia krwi i pracy serca oraz wsparcie oddechowe.^2,3,6

W najcięższych przypadkach konieczne może być zastosowanie wentylacji mechanicznej (wspomaganie oddychania za pomocą respiratora), leków podtrzymujących ciśnienie krwi, a nawet pozaustrojowego natleniania krwi (ECMO), czyli techniki, w której krew pacjenta jest natleniana poza organizmem. W przypadku ostrej niewydolności nerek stosuje się dializoterapię. Rybawiryna, lek przeciwwirusowy, wykazała pewną skuteczność w leczeniu HFRS, ale nie potwierdzono jej skuteczności w hantawirusowym zespole płucnym. Nie istnieje również szczepionka zatwierdzona przez główne organy regulacyjne, takie jak amerykańska Agencja ds. Żywności i Leków (FDA, ang. Food and Drug Administration) czy WHO. Dlatego tak ogromne znaczenie ma wczesne rozpoznanie i szybka hospitalizacja.^1,2,3,6,16

Jak się chronić przed hantawirusem?

Profilaktyka hantawirusa opiera się na ograniczeniu kontaktu z gryzoniami i ich wydzielinami. Zgodnie z zaleceniami WHO i CDC (ang. Centers for Disease Control and Prevention), podstawowe zasady ochrony obejmują:^2,4,11,16

• uszczelnianie otworów w budynkach, przez które gryzonie mogłyby się dostać do środka;
• przechowywanie żywności w szczelnych pojemnikach i regularne usuwanie źródeł pożywienia dla gryzoni;
• stosowanie pułapek na gryzonie w domu i wokół niego;
• odsuwanie stosów drewna i zarośli od fundamentów budynków;
• wietrzenie rzadko używanych pomieszczeń przed wejściem i sprzątaniem.^4,11

Szczególnie ważne jest bezpieczne sprzątanie pomieszczeń, w których mogły przebywać gryzonie. Nigdy nie należy zamiatać na sucho ani odkurzać odchodów gryzoni, ponieważ wzbija to cząsteczki wirusa w powietrze. WHO zaleca nawilżenie zanieczyszczonych powierzchni środkiem dezynfekującym lub roztworem wybielacza, odczekanie co najmniej pięciu minut, a następnie wytarcie papierowymi ręcznikami. Podczas sprzątania należy nosić rękawice i maskę ochronną, a po zakończeniu dokładnie umyć ręce.^2,4,6,11

Co zalecono pasażerom statku MV Hondius?

WHO i Europejskie Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC, ang. European Centre for Disease Prevention and Control) wydały szczegółowe zalecenia dla pasażerów i załogi MV Hondius. Osoby na pokładzie zostały poproszone o zachowanie maksymalnego dystansu fizycznego i pozostanie w kabinach. Zalecono częste mycie rąk, monitorowanie objawów przez 45 dni oraz natychmiastowe zgłaszanie się do personelu medycznego w razie gorączki, duszności czy dolegliwości żołądkowo-jelitowych. Załoga otrzymała polecenie zapewnienia odpowiedniej wentylacji i czyszczenia pomieszczeń na mokro.⁶

ECDC podkreśliło, że wszyscy pasażerowie statku są traktowani jako osoby z bliskiego kontaktu ze względu na zamknięte środowisko na pokładzie. Po zejściu na ląd u pasażerów z objawami powinno się wykonać testy diagnostyczne, przy czym negatywny wynik nie wyklucza jednoznacznie zakażenia. Hiszpania zgodziła się przyjąć statek na Wyspach Kanaryjskich, gdzie zespoły medyczne miały zbadać wszystkich pasażerów i członków załogi.^7,17

Czy hantawirus na statku wycieczkowym zagraża ogólnej populacji?

Zarówno WHO, jak i ECDC zgodnie oceniają, że ryzyko dla ogólnej populacji związane z ogniskiem na MV Hondius jest bardzo niskie. Hantawirusy nie rozprzestrzeniają się łatwo między ludźmi – nie jest to wirus przenoszący się przez przypadkowy kontakt w miejscach publicznych, sklepach czy środkach transportu. Ponadto naturalny rezerwuar wirusa Andes (południowoamerykańskie gryzonie) nie występuje w Europie, co wyklucza ryzyko wprowadzenia wirusa do europejskiej populacji gryzoni.^6,7,9,10

Mimo niskiego ryzyka populacyjnego, ognisko na MV Hondius pokazało, jak ważne jest szybkie rozpoznanie choroby i sprawna koordynacja międzynarodowa. Badania epidemiologiczne nad źródłem zakażenia wciąż trwają, a WHO wyraźnie odradzała wprowadzanie jakichkolwiek ograniczeń w podróżowaniu w związku z tym ogniskiem. Osoby, które nie miały bezpośredniego kontaktu z pasażerami statku, nie muszą podejmować żadnych dodatkowych środków ostrożności.^6,7,9

Podsumowanie

Hantawirus to poważny, choć stosunkowo rzadki patogen przenoszony głównie przez gryzonie. Ognisko na statku wycieczkowym MV Hondius, wywołane wirusem Andes, przypomniało o zagrożeniu, jakie niosą te wirusy, szczególnie w sytuacjach sprzyjających kontaktowi z dziką przyrodą. Nie istnieje specyficzny lek ani powszechnie dostępna szczepionka, dlatego leczenie opiera się na intensywnej opiece wspomagającej, a kluczowe znaczenie mają wczesne rozpoznanie i szybka hospitalizacja. Najskuteczniejszą ochroną pozostaje profilaktyka: unikanie kontaktu z gryzoniami, bezpieczne sprzątanie na mokro, stosowanie rękawic i masek ochronnych oraz regularne mycie rąk. Ryzyko zakażenia dla ogólnej populacji jest bardzo niskie, ale w razie pojawienia się objawów grypopodobnych po kontakcie z gryzoniami lub po pobycie w rejonach ryzyka należy niezwłocznie skonsultować się z lekarzem.