aleric

Aleric deslo USP

floradix

Floradix Żelazo i witaminy

nisita

Nisita

Biotilac Biotic

hascovir

Hascovir Control Max

kerabione

Kerabione

raphaholin C

Raphacholin C

ecomer

Ecomer Odporność + witamina E

chitosan

Olimp Chitosan+chrom

FASD, czyli spektrum płodowych zaburzeń alkoholowych. Część 1

FASD – co to jest i jaka jest jego przyczyna?

Alkohol jest substancją toksyczną, rakotwórczą, prozapalną i teratogenną. Szczególnie niebezpieczny jest w okresie prenatalnym, powodując liczne zaburzenia u osób, których matki piły alkohol podczas ciąży.
Alkoholowy zespół płodowy - objawy i przyczyny (fot. Canva).

Co to jest FAS i FASD?

Termin FAS (ang. Fetal Alcohol Syndrome, Płodowy Zespół Alkoholowy) został użyty po raz pierwszy w 1973 r., aby opisać zespół zaburzeń występujących u dzieci, których matki spożywały alkohol podczas ciąży. Jako cechy charakterystyczne takich dzieci wskazano specyficzne malformacje twarzy i ciała, obejmujące m.in. dysmorfie twarzy i zahamowanie rozwoju fizycznego, a także dysfunkcje ośrodkowego układu nerwowego. 

W toku dalszych badań okazało się, że termin FAS nie jest wystarczający do opisu wszystkich skutków płodowych szkód poalkoholowych. Z tego względu proponowano różne dodatkowe określenia, które przyjęły się w większym lub mniejszym zakresie. Dopiero w 2000 r. zaproponowano określenie FASD (ang. Fetal Alcohol Spectrum Disorder, Spektrum Płodowych Zaburzeń Alkoholowych) jako termin szerszy niż FAS, obejmujący całą gamę zaburzeń poalkoholowych o różnym stopniu nasilenia [1]. 

Płodowe zaburzenia poalkoholowe

Wśród szkód wywołanych przez alkohol w okresie prenatalnym można wymienić różnorakie rodzaje zaburzeń (choć nie u wszystkich będą obecne wszystkie z wymienionych poniżej): 

  • zaburzenia pierwotne, tj. wynikające bezpośrednio z prenatalnej ekspozycji na alkohol, powstają jeszcze w okresie przed urodzeniem, np. wady wrodzone, uszkodzenia struktury i funkcji mózgu, zaburzenia rozwoju fizycznego; przejawiają się np. w problemach zdrowia fizycznego i psychicznego, zachwianiu funkcji poznawczych (takich jak np. pamięć, uwaga, planowanie działań, myślenie, funkcje wykonawcze), utrudnionej regulacji emocjonalnej i samokontroli, obniżonych kompetencjach społecznych i komunikacyjnych, zaburzeniach zachowań adaptacyjnych, 
  • zaburzenia wtórne, tj. wynikające pośrednio z uszkodzeń poalkoholowych, a ich przyczyną są nieprawidłowe oddziaływania środowiska społecznego oraz brak wsparcia edukacyjnego i terapeutycznego; zaburzenia te mogą wystąpić, ale nie muszą; kluczowe w zapobieganiu jest udzielenie dziecku i rodzinie odpowiedniej pomocy; dotyczą  psychospołecznego funkcjonowania dziecka i rodziny; przejawiają się np. niepowodzeniami szkolnymi, zaburzeniami zachowania, niedostosowaniem społecznym, uzależnieniami, bezrobociem, bezdomnością, konfliktami z prawem,
  • zaburzenia sprzężone, tj. współwystępujące z FASD, a ich powiązanie przyczynowo-skutkowe z prenatalną ekspozycją na alkohol jest udowodnione lub prawdopodobne; do tej grupy należą np. niepełnosprawność intelektualna, ADHD, autyzm, zaburzenia integracji sensorycznej, problemy logopedyczne, zaburzenia więzi,
  • zaburzenia funkcjonowania rodziny osoby z FASD – wynikają one z powyższych trudności: wychowanie i edukacja dziecka z FASD bywa dużym wyzwaniem, podobnie jak dzielenie życia z taką osobą, kiedy jest już dorosła [2].

Jak widać z powyższego, toksyczne działanie alkoholu na rozwijający się organizm jest wielokierunkowy, powodujący tak rozliczne nieprawidłowości, że czasem trudno je powiązać z przyczyną – tj. piciem alkoholu przez matkę podczas ciąży. 

Alkohol jako teratogen

Jedyną przyczyną występowania zaburzeń ze spektrum FASD jest spożywanie alkoholu przez matkę podczas ciąży. Rozwijający się płód jest o wiele bardziej wrażliwy na toksyczne działanie alkoholu niż dorosły człowiek. Należy pamiętać, że łożysko nie chroni dziecka przed przenikaniem alkoholu do jego krwi, a wkrótce po wypiciu alkoholu przez matkę, stężenie alkoholu we krwi matki i dziecka jest takie same. 

Co gorsza, alkohol utrzymuje się we krwi dziecka i w płynie owodniowym o wiele dłużej niż w organizmie osoby dorosłej. Wynika to z faktu, że mechanizmy usuwania alkoholu z organizmu u dziecka dopiero się kształtują. Dlatego stężenie alkoholu we krwi dziecka utrzymuje się o wiele dłużej niż u matki – nawet przez kilka tygodni.

Czy jest bezpieczna ilość alkoholu w ciąży?

Bywa, że matka piła w ciąży alkohol, a u dziecka nie występują głębsze deficyty, ale bywa też, że wypicie jednorazowo nawet małej ilości wywołuje poważne uszkodzenia. Nikt dotąd nie określił, jaka dawka alkoholu jest bezpieczna dla rozwijającego się płodu, zatem każda jego ilość, niezależnie od trymestru,  powinna być traktowana jako potencjalnie uszkadzająca [3]. Najwyższe ryzyko wystąpienia poważnych uszkodzeń poalkoholowych pojawia się w sytuacji, gdy matka podczas ciąży:

  • spożywała ≥8 standardowych porcji alkoholu w tygodniu przez ≥2 tygodnie ciąży, 
  • wystąpiły ≥2 epizody wypicia przy jednej okazji ≥4 porcji alkoholu [4].

Standardowa porcja alkoholu to 10 g czystego etanolu, która zawiera się np. w 250 ml piwa 5%, 100 ml wina 12%, 30 ml wódki 40% [4]. Jak widać, nie są to relatywnie bardzo duże ilości alkoholu. Aby powstały poważne szkody u dziecka wystarczą 2 butelki piwa przy okazji grilla i kilka toastów na imieninach, a nawet 1-2 kieliszki wina codziennie do obiadu.

Czasami zdarza się, że kobieta nie wiedziała, że jest w ciąży, albo nie pamięta, czy piła wtedy alkohol. Warto wówczas zadać pytanie o przyzwyczajenia dotyczące picia alkoholu przed ciążą i uczestnictwo w okazjach towarzyskich podczas ciąży. Odpowiedzi na te pytania, pomogą oszacować prawdopodobieństwo spożycia alkoholu, a tym samym, czy mogło dojść do intoksykacji alkoholowej płodu. 

Można także zastosować badania laboratoryjne z wykorzystaniem biomarkerów ekspozycji na alkohol (analiza estrów etylowych kwasów tłuszczowych, fosfadytyloetanolu, glukuronidu etylu we włosach, paznokciach, moczu, krwi, łożysku lub smółce) [5]. Badania te jednak mają ograniczoną wartość diagnostyczną, ponadto można je wykonać jedynie za zgodą kobiety.

Jak wyeliminować ryzyko płodowych szkód alkoholowych?

Warto dodać, że spożywanie alkoholu przez oboje rodziców jeszcze przed poczęciem ma również znaczenie dla prawidłowego rozwoju ich dziecka. Spożywanie zwłaszcza większych ilości alkoholu przez oboje rodziców przed poczęciem wpływa na pogorszenie jakości materiału genetycznego, który przekażą swojemu dziecku. 

Zatem jedynym rozsądnym wyborem odpowiedzialnych rodziców jest powstrzymanie się od picia alkoholu przynajmniej w okresie okołopoczęciowym (szczególnie ważna jest abstynencja ojca w okresie 3 miesięcy przed poczęciem) oraz całkowita abstynencja od alkoholu przez całą ciążę (dotyczy matki, choć utrzymywanie abstynencji przez jej partnera będzie dla niej dużym wsparciem). 

Gdzie szukać pomocy?

Fundacja na Rzecz Dziecka i Rodziny FASCYNACJE, z siedzibą w Gdańsku, została powołana  do życia w 2014 r., mając na uwadze braki w pomocy dla dzieci z zaburzeniami  neurorozwojowymi, wywołanymi przez prenatalną ekspozycję na alkohol. Jako nasz cel  postawiliśmy sobie wszechstronną pomoc dziecku i rodzinie, a zwłaszcza osobom z FASD  (Spektrum Płodowych Zaburzeń Alkoholowych). Od 2022 r. jesteśmy organizacją pożytku  publicznego.

Dr hab. Małgorzata Stopikowska, prof. Akademii Ateneum 

pedagog, familiolog, teolog, pracownik naukowo-dydaktyczny Akademii Ateneum w Gdańsku, Przewodnicząca Rady Programowej Fundacji na Rzecz Dziecka i Rodziny FASCYNACJE

Bibliografia

  1. M. Stopikowska, Skutki prenatalnej ekspozycji na alkohol: wyjaśnienia terminologiczne dla pedagogów, „Ateneum Przegląd Familiologiczny” (2016) nr 1, s. 173-174.
  2. M. Stopikowska, Pomoc rodzinie i dziecku z FASD – okiem pedagoga: potrzeby, możliwości, propozycje rozwiązań systemowych, w: Wybrane obszary diagnozy – profilaktyki – terapii w teorii i praktyce pedagogicznej, red. E. Stokowska-Zagdan, M. Przybysz-Zaremba, J. Stepaniuk, Warszawa 2020, s. 290-306.
  3. R. Dębski, T. Paszkowski, M. Wielgoś, V. Skrzypulec-Plinta, J. Tomaszewski, Stanowisko Grupy Ekspertów na temat wpływu alkoholu na ciążę: stan wiedzy na 2014 rok, „Ginekologia i Położnictwo Medical Project” (2014) z. 2, s. 76.
  4. Rozpoznawanie spektrum płodowych zaburzeń alkoholowych. Zalecenia opracowane przez interdyscyplinarny zespół polskich ekspertów, „Medycyna Praktyczna – Pediatria” (2020) nr 1 (wydanie specjalne), s. 16-17.
  5. H. E. Hoyme, W. O. Kalberg, A. J. Elliott, J. Blankenship, D. Buckley, A.-S. Marais, M. A. Manning, L. K. Robinson, M. P. Adam, O. Abdul-Rahman, T. Jewett, C. D. Coles, Ch. Chambers, K. L. Jones, C. M. Adnams, P. E. Shah, E. P. Riley, M. E. Charness, K. R. Warren, Ph. A. May, Updated Clinical Guidelines for Diagnosing Fetal Alcohol Spectrum Disorders, „Pediatrics” (2016) vol. 138, no 2, table 2.

Omawiane substancje

W tym poradniku nie omawiamy konkretnych substancji.

Omawiane schorzenia

W tym poradniku nie omawiamy konkretnych schorzeń.

Więcej poradników

Wyświetlane poradniki pochodzą z kategorii czytanego artykułu: .