Kiedy antybiotyk u dzieci jest niezbędny, a kiedy może zaszkodzić?

Zuza, 4 lata: czwarty antybiotyk w tym roku i wątpliwości, czy to na pewno konieczne

Marta pamięta dokładnie każdą z tych wizyt. Pierwsza była w październiku, kiedy Zuza budziła się w nocy z płaczem i ciągnęła za ucho. Pediatra zajrzał otoskopem i od razu wypisał antybiotyk. Druga wizyta wypadła tuż przed świętami Bożego Narodzenia. Znowu ucho, znowu płacz, znowu recepta. W lutym przyszła angina z wysoką gorączką i białymi nalotami na migdałkach. A w kwietniu Zuza miała katar i lekki kaszel. Pediatra powiedział wtedy: „Dam antybiotyk profilaktycznie, żeby nie zeszło niżej”.

Marta nie protestowała, bo chciała, żeby córka wróciła do przedszkola jak najszybciej. Dopiero gdy policzyła recepty, poczuła niepokój. Cztery kuracje antybiotykowe w ponad pół roku.

Wieczór z telefonem, grupa na Facebooku i pytanie, które nie dawało spokoju

Tego samego wieczoru Marta wpisała w telefonie: „antybiotyk dla dzieci jak często”. Wyniki wyszukiwania przerażały. Na jednej stronie przeczytała o antybiotykooporności. Na Facebooku, w grupie dla mam, ktoś napisał: „Po antybiotykach dzieci chorują częściej, bo mają zniszczoną florę”. Inna mama dodała: „Moja córka po trzecim antybiotyku zaczęła łapać wszystko jak leci”.

Marta nie mogła przestać o tym myśleć. Czy Zuza jest już „uzależniona od antybiotyków”? Czy jej odporność jest zniszczona? Czy kolejna infekcja skończy się czymś poważnym, bo leki przestaną działać? Z tymi pytaniami w głowie weszła do apteki po kolejny probiotyk dla dzieci przy antybiotyku. Przy okienku spojrzała na farmaceutkę i zapytała cicho: „Czy powinnam iść z córką do immunologa? Bo ja już nie wiem, czy to normalne”.

Dlaczego dzieci tak często dostają antybiotyki i kiedy to już za dużo?

Żeby zrozumieć sytuację Zuzy, trzeba najpierw poznać kilka faktów o antybiotykach. Okazuje się, że historia Marty nie jest wyjątkowa. Tysiące rodziców w Polsce co roku staje przed dokładnie tym samym dylematem. A odpowiedź na pytanie „czy to już za dużo?” nie jest tak oczywista, jak mogłoby się wydawać.

Dzieci na pierwszym miejscu w statystykach antybiotykowych

Dzieci otrzymują antybiotyki częściej niż jakiekolwiek inne leki. To fakt potwierdzony badaniami z całego świata. Powód jest prosty: maluchy w wieku przedszkolnym chorują bardzo często, nawet 6-8 razy w roku na same przeziębienia. Ich układ odpornościowy dopiero uczy się rozpoznawać wirusy i bakterie, a kontakt z rówieśnikami w żłobku czy przedszkolu oznacza ciągłą wymianę drobnoustrojów. Problem polega na tym, że spora część tych infekcji jest wywoływana przez wirusy, na które antybiotyki po prostu nie działają. Antybiotyki zabijają bakterie lub hamują ich wzrost, ale wobec wirusów (takich jak te wywołujące przeziębienie, grypę czy większość zapaleń gardła) są kompletnie bezsilne.^1,2,3,4

Badania międzynarodowe pokazują ogromne różnice w przepisywaniu antybiotyków dzieciom w zależności od kraju. Przykładowo, w Korei Południowej niemowlęta otrzymywały średnio 3,41 kuracji antybiotykowych rocznie, podczas gdy w Norwegii zaledwie 0,5 kuracji na rok. To prawie siedmiokrotna różnica. Polska niestety nie wypada dobrze na tle Europy. Nasz wskaźnik spożycia antybiotyków wynosi 23,2 DDD (definiowana dawka dobowa) na 1000 mieszkańców dziennie, co plasuje nas na szóstym miejscu w Europie. Dla porównania, w Niemczech jest to 13,3, a w Holandii zaledwie 9,6, czyli prawie 2,5 razy mniej niż u nas. Co gorsza, w ostatnich sezonach infekcyjnych w Polsce zaobserwowano wyraźny wzrost przepisywania antybiotyków dzieciom. Preskrypcja penicylin w grupie wiekowej 5-12 lat wzrosła aż o 63%.^4,5

Szacuje się, że nawet połowa wszystkich antybiotyków przepisywanych dzieciom jest niepotrzebna. Antybiotyki bywają włączane przy błędnych rozpoznaniach, na przykład przy infekcjach wirusowych, szczególnie w warunkach ambulatoryjnych. Zdarza się też, że lekarze przepisują antybiotyk „na wszelki wypadek” albo pod presją rodziców, którzy oczekują recepty. Badania z Australii wykazały, że aż 86% łagodnie chorych dzieci powyżej 12. miesiąca życia z zapaleniem ucha środkowego otrzymywało antybiotyk wbrew wytycznym, które w takich przypadkach zalecają obserwację.^1,5,6,7

Co naprawdę robią antybiotyki w organizmie dziecka i czym jest antybiotykooporność

Kiedy dziecko połyka antybiotyk, lek nie działa wybiórczo tylko na „złe” bakterie wywołujące infekcję. Trafia do całego organizmu i wpływa na wszystkie bakterie, także te pożyteczne, które mieszkają w jelitach i pomagają trawić jedzenie, wspierają odporność i chronią przed chorobami. Antybiotykoterapia zmniejsza różnorodność bakterii jelitowych. U dzieci odbudowa tej różnorodności po kuracji antybiotykowej zajmuje około miesiąca, ale u niektórych osób nawet po 180 dniach mikrobiota nie wraca do stanu sprzed leczenia. To dlatego po antybiotykach u dzieci często pojawia się biegunka, która może dotyczyć nawet co trzeciego małego pacjenta.^4,8

Oporność na antybiotyki to zjawisko, w którym bakterie „uczą się” przeżywać w obecności leku, który wcześniej je zabijał. Można to sobie wyobrazić tak: antybiotyk to sito, które przesiewa bakterie. Te, które przeżyją, namnażają się i przekazują swoim „dzieciom” (a nawet zupełnie obcym bakteriom) instrukcję, jak bronić się przed lekiem. Każda kolejna kuracja antybiotykowa zwiększa pulę genów oporności w jelitach dziecka. Po odstawieniu leku ta pula powoli maleje, ale nie znika natychmiast.^3,8,9,10

Badanie przeprowadzone w Wielkiej Brytanii na ponad 250 000 dzieci wykazało, że przedszkolaki, które przyjęły dwie lub więcej kuracji antybiotykowych w ciągu roku, miały o około 30% większe ryzyko, że kolejna infekcja nie zareaguje na leczenie, w porównaniu z dziećmi, które antybiotyków nie dostawały. Warto podkreślić, że to nie dziecko staje się „uzależnione” od antybiotyków ani „odporne” na leki. To bakterie w jego organizmie mogą stać się trudniejsze do pokonania. Antybiotykooporność jest dziś uznawana przez Światową Organizację Zdrowia za jedno z dziesięciu największych zagrożeń zdrowotnych na świecie. Szacuje się, że do 2050 roku z powodu infekcji opornymi bakteriami może umierać nawet 10 milionów ludzi rocznie, czyli więcej niż z powodu nowotworów.^4,8,11

Badania wskazują też, że częste stosowanie antybiotyków w pierwszych latach życia wiąże się z wyższym ryzykiem rozwoju:^4,8

• astmy;
• otyłości;
• alergii;
• nieswoistych chorób zapalnych jelit.

Szczególnie wyraźny związek zaobserwowano przy częstym stosowaniu antybiotyków makrolidowych (takich jak azytromycyna) w pierwszych dwóch latach życia.⁸

Co powiedziała farmaceutka mamie Zuzy?

Farmaceutka odłożyła pudełko probiotyku na ladę i poświęciła Marcie kilka minut. Zaczęła od najważniejszej rzeczy: Zuza nie jest „uzależniona” od antybiotyków. Antybiotyki nie powodują uzależnienia – organizm nie przyzwyczaja się do nich w taki sposób, by potrzebować ich coraz częściej. Problem jest zupełnie inny. Każdy antybiotyk, nawet podany zasadnie, wpływa na bakterie w organizmie dziecka i zwiększa ryzyko, że niektóre z nich staną się oporne na leki.

Farmaceutka zapytała Martę o szczegóły. Gdy usłyszała, że antybiotyk został włączony „na wszelki wypadek”, spokojnie wyjaśniła, że przy infekcjach wirusowych antybiotyki nie zapobiegają powikłaniom, a mogą wręcz zaszkodzić, zaburzając naturalną florę bakteryjną i sprzyjając rozwojowi bakterii opornych.

Dodała też, że zapalenie ucha u czterolatki, która jest ogólnie zdrowa i ma łagodne objawy, nie zawsze wymaga natychmiastowego antybiotyku. W takich sytuacjach lekarz może zalecić uważną obserwację dziecka przez 2-3 dni (ang. „watchful waiting”). W tym czasie leczy się objawy, przede wszystkim ból i gorączkę, oraz daje organizmowi szansę na samodzielne zwalczenie infekcji. U wielu dzieci poprawa pojawia się w ciągu 1-2 dni bez antybiotyku. Jeśli jednak objawy nie ustępują lub się nasilają, wtedy dopiero rozważa się jego włączenie.

Farmaceutka powiedziała też, że probiotyk dla dzieci przy antybiotyku to dobry pomysł, bo konkretne szczepy, takie jak Lactobacillus rhamnosus GG, mogą zmniejszyć ryzyko biegunki poantybiotykowej. Natomiast sam probiotyk nie „naprawi” wszystkiego, jeśli antybiotyk był niepotrzebny. Najważniejsze to nie dopuścić do kolejnej zbędnej kuracji. Co do immunologa, farmaceutka uspokoiła Martę. Czterolatka w przedszkolu, która choruje kilka razy w roku, to norma. Do immunologa warto się wybrać, jeśli dziecko ma naprawdę ciężkie, nietypowe lub wyjątkowo częste infekcje. Ale cztery infekcje w roku u przedszkolaka to jeszcze nie powód do paniki. Poważniejszym problemem jest to, ile z tych infekcji faktycznie wymagało antybiotyku.

Co możesz zrobić, gdy Twoje dziecko znowu dostanie receptę na antybiotyk?

Zanim podasz dziecku antybiotyk, warto wspólnie z lekarzem upewnić się, że jego zastosowanie jest rzeczywiście uzasadnione. Jeśli antybiotyk jest potrzebny i nie ma wątpliwości co do jego zasadności, pamiętaj o kilku ważnych zasadach:^14,15

• podawaj lek zgodnie z zaleceniami – w odpowiedniej dawce i przez cały przepisany czas;
• nie przerywaj kuracji wcześniej, nawet jeśli dziecko poczuje się lepiej;
• nie podawaj antybiotyków, które zostały z poprzedniego razu ani leków przepisanych komuś innemu.^2,9,15

Większość infekcji bakteryjnych zaczyna się poprawiać w ciągu 48-72 godzin od rozpoczęcia leczenia. Jeśli po tym czasie gorączka nie spada lub dziecku jest gorzej, skontaktuj się z lekarzem. Może to oznaczać, że infekcja ma inne podłoże, bakteria jest oporna na lek albo rozwinęło się powikłanie. Nie zmieniaj dawki ani leku na własną rękę.^2,12

Zwróć uwagę na sygnały ostrzegawcze, które wymagają pilnej wizyty u lekarza lub na pogotowiu:¹⁴

• trudności z oddychaniem;
• trudności z połykaniem;
• obrzęk gardła lub języka;
• krew w stolcu;
• nasilający się ból brzucha;
• wysypka przypominająca pokrzywkę po podaniu leku;
• ogólne pogorszenie stanu dziecka.

Możesz też zapytać lekarza lub farmaceutę o probiotyk. Europejskie wytyczne wskazują m.in. szczepy Lactobacillus rhamnosus GG i Saccharomyces boulardii jako pomocne w zmniejszaniu ryzyka biegunki poantybiotykowej u dzieci.⁸

Jak potoczyła się historia Zuzy?

Marta wróciła do domu z probiotykiem i z postanowieniem, że przy następnej infekcji Zuzy dopyta o zasadność antybiotyku. Dwa tygodnie później córka znowu wróciła z przedszkola z katarem i lekką gorączką. Marta poszła do pediatry, ale tym razem zapytała: „Czy to na pewno wymaga antybiotyku?”. Lekarz zbadał Zuzę, wykonał szybki test CRP i stwierdził, że wartości są niskie, a objawy wskazują na wirusową infekcję. Zamiast antybiotyku Marta dostała zalecenia dotyczące leczenia objawowego: leki przeciwgorączkowe, nawadnianie i obserwację.

Zuza wyzdrowiała po kilku dniach bez antybiotyku. Marta poczuła ulgę, ale też zrozumiała, jak ważne jest zadawanie pytań i lepsze rozumienie zaleceń. Podczas kolejnych wizyt coraz swobodniej rozmawiała z lekarzem o leczeniu i możliwych opcjach. Zuza nadal chodzi do przedszkola i nadal łapie infekcje, ale przez następne miesiące nie potrzebowała antybiotyku.

Historia Marty i Zuzy pokazuje coś ważnego: pytanie „czy ten antybiotyk jest na pewno potrzebny?” nie jest oznaką braku zaufania do lekarza. To element dobrej współpracy i troski o zdrowie dziecka. Każda niepotrzebna kuracja antybiotykowa to dodatkowe obciążenie dla organizmu i ryzyko narastania oporności bakterii. Dlatego warto rozmawiać i podejmować decyzje wspólnie – pamiętając, że antybiotyk ma największą wartość wtedy, gdy jest naprawdę potrzebny.