Czynniki ryzyka i grupy wysokiego ryzyka AMD

Zwyrodnienie plamki żółtej związane z wiekiem (AMD) jest schorzeniem wieloczynnikowym, którego rozwój zależy od kompleksowej interakcji między czynnikami niemodyfikowalnymi a różnymi czynnikami ryzyka, które można modyfikować¹. Zrozumienie tych czynników jest kluczowe dla identyfikacji grup wysokiego ryzyka i wdrożenia odpowiednich strategii prewencyjnych.

Czynniki niemodyfikowalne

Wiek jako główny czynnik ryzyka

Wiek jest najważniejszym i najbardziej konsekwentnym niemodyfikowalnym czynnikiem ryzyka AMD²³. Ryzyko rozwoju AMD wzrasta ponad trzykrotnie u pacjentów starszych niż 75 lat w porównaniu z grupą pacjentów między 65-74 rokiem życia⁴. Badania epidemiologiczne konsekwentnie pokazują, że częstość występowania AMD wzrasta dramatycznie z każdą dekadą życia po 50 roku życia.

Pochodzenie etniczne i różnice rasowe

Pochodzenie etniczne stanowi istotny czynnik ryzyka AMD. Osoby pochodzenia europejskiego (białe) niosą największe obciążenie chorobą, podczas gdy rozpowszechnienie AMD różni się znacząco między grupami etnicznymi⁵⁶. Badania wieloetniczne przeprowadzone w Stanach Zjednoczonych sugerują, że częstość występowania późnego AMD jest co najmniej dwukrotnie niższa u Afroamerykanów w porównaniu z białymi⁷.

Częstość występowania zaawansowanych form AMD różni się w różnych grupach etnicznych i rasowych, z najwyższym ryzykiem odnotowanym w populacji kaukaskiej (5,4%) i najniższym u Afroamerykanów (2,4%), podczas gdy ryzyko dla Latynosów i Azjatów mieści się pomiędzy tymi wartościami (odpowiednio 4,2 i 4,6%)⁸.

Płeć

Płeć również odgrywa rolę w rozwoju AMD. Schorzenie to częściej dotyka kobiety niż mężczyzn⁹, choć niektóre badania wskazują, że mężczyźni mogą mieć 16% wyższe szanse na rozwój AMD¹⁰. Różnice te mogą wynikać z różnic hormonalnych, genetycznych lub związanych ze stylem życia.

Modyfikowalne czynniki ryzyka

Palenie tytoniu

Palenie tytoniu jest najważniejszym modyfikowalnym czynnikiem ryzyka AMD. Wiek i palenie tytoniu zostały dobrze ustalone jako czynniki ryzyka zarówno dla chorób sercowo-naczyniowych, jak i dla rozwoju AMD¹¹¹². Palacze mają współczynnik szans od 2,6 do 4,8 dla rozwoju AMD w porównaniu z niepalącymi¹³.

Badania pokazują, że historia palenia dziesięciu paczkolat jest związana ze zwiększonym rozwojem eksudacyjnego zwyrodnienia plamki żółtej związanego z wiekiem⁴. Co więcej, wielokierunkowe prospektywne badania populacyjne wykazały, że palacze mają wyższe ryzyko progresji AMD niż niepalący, nawet po zdiagnozowaniu AMD¹³.

Czynniki sercowo-naczyniowe

Istnieje znaczący związek między AMD a czynnikami sercowo-naczyniowymi. Nadciśnienie tętnicze systemowe wykazuje związek ze zmniejszonym przepływem krwi w naczyniówce, co z kolei wiąże się z rozwojem AMD, co dodatkowo sugeruje, że rozwój i/lub progresja AMD mają składniki systemowe¹⁴¹⁵.

Większość badań sugeruje znaczący związek między obecnością blaszek miażdżycowych a występowaniem AMD¹¹¹⁵. Choroba serca stanowi kolejny czynnik ryzyka AMD, podobnie jak wysokie poziomy cholesterolu¹⁶.

Inne modyfikowalne czynniki

Do modyfikowalnych czynników ryzyka AMD należą również: wyższy wskaźnik masy ciała (BMI), choroby sercowo-naczyniowe, dieta bogata w tłuszcze z ograniczonymi związkami przeciwutleniającymi (np. witamina A, witamina C, witamina E i tlenek cynku) oraz niezdrowy styl życia²³.

Czynniki genetyczne

Historia rodzinna

Historia rodzinna może być czynnikiem ryzyka AMD, co zostało ujawnione w badaniach bliźniąt i agregacji/segregacji rodzinnej². Ryzyko późnego AMD u rodzeństwa rodziców z zaawansowanym AMD jest około 4-krotnie wyższe w porównaniu z pośrednim AMD³.

Loci genetyczne

Zidentyfikowano kilka loci chromosomalnych związanych z AMD. Istnieją dwa główne regiony genetyczne przyczyniające się do AMD²¹⁷. Badacze, wykorzystując badania asocjacyjne całego genomu (GWAS), zidentyfikowali ponad 40 genów i loci genetycznych w różnych grupach etnicznych związanych z podatnością na AMD¹.

Dwa najważniejsze polimorfizmy to te w genach CFH (czynnik dopełniacza H) i ARMS2 (podatność na makulopatię związaną z wiekiem 2)¹³. Zidentyfikowane geny są głównie związane ze szlakiem dopełniacza, zapaleniem, odpowiedzią immunologiczną, metabolizmem lipidów, angiogenezą i remodelowaniem macierzy zewnątrzkomórkowej¹.

Różnice geograficzne w czynnikach ryzyka

Badania epidemiologiczne w różnych regionach świata ujawniają interesujące różnice w czynnikach ryzyka. W Azji, pomimo że początkowo uważano, że AMD jest znacznie mniej powszechne niż u białych, rosnące dowody z ostatnich badań populacyjnych sugerują, że to przekonanie może już nie być prawdziwe¹⁸.

W badaniu Hisayama w Japonii stwierdzono, że w japońskiej populacji w wieku 50 lat i starszej, częstość występowania wczesnego AMD wynosiła 12,7%, a późnego AMD 0,87%¹⁸. Ogólne wrażenie było takie, że częstość występowania AMD u Azjatów nie różni się znacznie od tej u białych.

Czynniki socjo-ekonomiczne

Badania wskazują również na związek między statusem socjo-ekonomicznym a ryzykiem AMD. Osoby o wyższym statusie płatniczym wykazują wyższą częstość występowania AMD¹⁰. Osoby mieszkające na obszarach miejskich i metropolitalnych miały wyższe szanse na AMD niż te mieszkające na obszarach wiejskich¹⁰.

Niski poziom wykształcenia był najważniejszym czynnikiem ryzyka nierozpoznanego AMD, co podkreśla znaczenie regularnych badań dna oka, szczególnie u osób z niższym poziomem wykształcenia¹⁹.

Perspektywy terapeutyczne

Przyszłe terapie dla AMD mogą być skierowane na warianty genetyczne i epigenetyczne, ale potrzebne są dodatkowe badania, aby uzyskać pełne zrozumienie na poziomie molekularnym, jak są one związane z patogenezą AMD²¹⁷. Zrozumienie wkładu czynników lipidowych w rozwój i progresję AMD dostarczy wglądu w mechanizmy patologii AMD z potencjałem przedstawienia opcji interwencyjnych dla zarządzania chorobą¹⁴.