Przyczyny zapalenia uchyłków jelit – co prowadzi do tej choroby?

Zapalenie uchyłków jelit to stan zapalny, który rozwija się gdy małe kieszonki (uchyłki) w ścianie jelita grubego stają się zapalne lub zakażone¹. Pomimo że jest to stosunkowo częsty problem zdrowotny, szczególnie w krajach zachodnich, dokładne przyczyny jego powstania nie są w pełni poznane przez naukowców².

Mechanizm rozwoju zapalenia uchyłków jest złożony i prawdopodobnie wynika z interakcji wielu czynników, w tym wieku, diety, mikrobioty jelitowej, predyspozycji genetycznych, motoryki jelita grubego oraz zmian w strukturze ściany jelitowej³. Zapalenie może powstać na skutek uszkodzenia błony śluzowej uchyłka oraz infekcji bakteryjnej, choć nie zawsze jest jasne, co występuje jako pierwsze¹.

Główne mechanizmy powstawania zapalenia

Uchyłki stanowią idealne miejsca dla bakterii do zasiedlania i rozmnażania się¹. Zapalenie może zostać wywołane przez infekcję bakteryjną, która z kolei prowadzi do stanu zapalnego, lub odwrotnie – stan zapalny może spowodować pęcznienie uchyłka i jego uszkodzenie¹. Gdy uchyłek ulega uszkodzeniu z innych przyczyn, może łatwo zostać zakażony przez normalne poziomy bakterii żyjących w jelicie grubym¹.

Według jednej z teorii, zapalenie uchyłków rozwija się gdy materiał kałowy lub nieprzetrawione resztki pokarmowe gromadzą się w uchyłku, powodując jego niedrożność⁴. Ta niedrożność może prowadzić do rozszerzenia uchyłków na skutek wydzielania śluzu i nadmiernego wzrostu normalnej flory bakteryjnej jelita grubego⁴. Następnie może dojść do zaburzeń krążenia i późniejszego mikro- lub makroprzetłoczenia⁴.

Czynniki genetyczne i dziedziczne

Predyspozycje genetyczne odgrywają znaczącą rolę w rozwoju zapalenia uchyłków jelit. Badania z 2021 roku szacują, że aż 50% ryzyka rozwoju zapalenia uchyłków można przypisać czynnikom genetycznym³. Inne źródła wskazują na jeszcze wyższy udział genetyki – około 40-53% przypadków choroby może mieć podłoże dziedziczne⁵.

Analiza przypadków rodzinnych zapalenia uchyłków zidentyfikowała co najmniej 2 geny związane z tym schorzeniem, a jeden z nich (TNFSF15) został potwierdzony w licznych badaniach jako związany z zapaleniem uchyłków⁶. Ryzyko rozwoju choroby jest szczególnie wysokie, gdy bliscy krewni zostali zdiagnozowani przed 50. rokiem życia⁷. Zobacz więcej: Czynniki genetyczne w zapaleniu uchyłków jelit – dziedziczność choroby

Czynniki środowiskowe i stylu życia

Zapalenie uchyłków jelit jest często nazywane „chorobą cywilizacji zachodniej” ze względu na znacznie wyższą częstość występowania w krajach rozwiniętych⁸⁹. Różnice w częstości występowania między populacjami wskazują na kluczową rolę czynników środowiskowych i stylu życia.

Dieta uboga w błonnik pokarmowy jest uważana za jeden z głównych czynników ryzyka rozwoju uchyłkowatości, a następnie zapalenia uchyłków⁸¹⁰. Standardowa dieta zachodnia, charakteryzująca się niską zawartością błonnika roślinnego i wysoką zawartością przetworzonych skrobi, jest podejrzewana o bycie główną przyczyną uchyłkowatości¹¹. Konsumpcja dużych ilości czerwonego mięsa, szczególnie nieprzetworzonego, również zwiększa ryzyko rozwoju zapalenia uchyłków¹².

Otyłość stanowi istotny czynnik ryzyka zapalenia uchyłków¹²¹³. Ryzyko rozwoju zapalenia uchyłków i krwawienia jest znacząco wyższe u pacjentów z otyłością lub większym obwodem talii¹³. Otyłość wiąże się z przewlekłym stanem zapalnym jelit oraz obecnością większej ilości szkodliwych bakterii jelitowych¹⁴. Zobacz więcej: Czynniki stylu życia w zapaleniu uchyłków – dieta, otyłość i aktywność

Rola leków w rozwoju choroby

Niektóre leki mogą zwiększać ryzyko wystąpienia zapalenia uchyłków. Do tej grupy należą niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ), opioidy oraz kortykosteroidy¹³¹⁶. NLPZ mogą powodować uszkodzenia przewodu pokarmowego i zapobiegać tworzeniu się związków utrzymujących integralność tkanki jelitowej¹⁴.

Długotrwałe stosowanie tych leków, szczególnie gdy są przyjmowane więcej niż 4 razy w tygodniu przez okres lat, znacząco zwiększa ryzyko rozwoju zapalenia uchyłków¹⁷. Mechanizm tego działania prawdopodobnie wiąże się z osłabieniem lub podrażnieniem ściany jelita grubego¹⁸.

Inne czynniki wpływające na rozwój choroby

Wiek jest jednym z najważniejszych czynników ryzyka zapalenia uchyłków. Ryzyko rozwoju choroby znacząco wzrasta po 40. roku życia¹⁶, a szczególnie dotyczy to osób powyżej 60 lat¹⁹. Wraz z wiekiem tkanki łączne mają tendencję do osłabiania, co może nasilać wpływ diety na rozwój uchyłkowatości²⁰.

Brak aktywności fizycznej również zwiększa ryzyko rozwoju zapalenia uchyłków¹⁴. Regularna aktywność fizyczna, szczególnie bieganie i jogging, wiąże się z szybszym transportem mas kałowych przez jelito grube¹⁴. Odwrotnie, siedzący tryb życia może przyczyniać się do zaparć i zwiększać ryzyko choroby uchyłkowej²¹.

Niektóre schorzenia współistniejące również zwiększają ryzyko zapalenia uchyłków, w tym nadciśnienie tętnicze, stany immunosupresyjne³, niski poziom witaminy D¹² oraz choroby nerek²². Interesujące jest również to, że częstsze wypróżnienia mogą stanowić czynnik ryzyka późniejszego wystąpienia zapalenia uchyłków zarówno u mężczyzn, jak i kobiet¹².

Współczesne teorie dotyczące przyczyn zapalenia

Obecne teorie dotyczące przyczyn zapalenia uchyłków koncentrują się na przewlekłym stanie zapalnym, zmianach w mikrobiomie jelitowym, defektach w mięśniach gładkich przewodu pokarmowego oraz przyczynach genetycznych²³. Coraz więcej dowodów wskazuje na to, że zapalenie uchyłków może wynikać ze zmian w równowadze mikrobioty jelitowej⁴.

Badacze mają nadzieję na izolację i hodowlę bakterii z próbek kału osób z bezobjawową uchyłkowatością oraz tych z ostrym zapaleniem uchyłków⁴. Jeśli populacje bakteryjne będą się statystycznie różnić, może to pomóc lekarzom w zrozumieniu, którzy pacjenci są bardziej narażeni na rozwój zapalenia uchyłków, a także umożliwić leczenie takich zmian mikrobioty i zapobieganie powikłaniom⁴.

Warto podkreślić, że dawniej uważano, iż spożywanie orzechów, nasion i popcornu zwiększa ryzyko zapalenia uchyłków, jednak teoria ta została obalone²⁴. W rzeczywistości te produkty mogą zmniejszać ryzyko zaostrzenia zapalenia uchyłków poprzez zmiękczanie stolca, co zmniejsza ciśnienie w jelicie grubym²⁴.