Epidemiologia próchnicy zębów – częstość występowania i statystyki

Próchnica zębów stanowi jeden z najpoważniejszych problemów zdrowia publicznego na całym świecie. Według najnowszych danych Światowej Organizacji Zdrowia, nieleczona próchnica zębów stałych jest najczęściej występującym schorzeniem na świecie, dotykając około 2,3 miliarda ludzi¹². W przypadku zębów mlecznych problem ten dotyczy około 620 milionów osób, co stanowi 9% populacji światowej³.

Skala problemu jest szczególnie widoczna w niektórych regionach świata. Choroba jest najczęstsza w krajach Ameryki Łacińskiej, Bliskiego Wschodu i Azji Południowej, natomiast najrzadziej występuje w Chinach³. Te różnice geograficzne odzwierciedlają złożoną naturę czynników wpływających na rozwój próchnicy, w tym różnice w diecie, dostępie do fluoru oraz praktykach higieny jamy ustnej.

Próchnica u dzieci i młodzieży

Wśród dzieci próchnica stanowi szczególnie poważny problem zdrowotny. W Stanach Zjednoczonych próchnica jest najczęstszą przewlekłą chorobą dziecięcą, występując co najmniej pięć razy częściej niż astma³⁴. Jest również główną patologiczną przyczyną utraty zębów u dzieci³.

Dane z amerykańskiego Narodowego Programu Badań Zdrowia i Żywienia (NHANES) z lat 2015-2016 pokazują, że około 45,8% dzieci i młodzieży w wieku 2-19 lat miało łączną próchnicę (nieleczoną i leczoną)⁵⁶. Częstość występowania próchnicy wzrasta wraz z wiekiem, osiągając 21,4% wśród dzieci w wieku 2-5 lat, 50,5% w grupie 6-11 lat i 53,8% wśród młodzieży w wieku 12-19 lat⁵.

Szczególnie niepokojące są dane dotyczące nieleczonej próchnicy u dzieci. Około 13% amerykańskich dzieci w wieku 2-19 lat miało nieleczoną próchnicę w latach 2015-2016⁷. Najnowsze dane z 2024 roku pokazują, że ponad jeden na dziesięć dzieci w wieku 2-5 lat miał co najmniej jedną nieleczoną jamę w zębach mlecznych, a w grupie 6-8 lat odsetek ten wzrastał do niemal jednego na pięć dzieci⁸.

Próchnica u dorosłych

Problem próchnicy nie ogranicza się wyłącznie do wieku dziecięcego. Wśród dorosłych skala problemu jest równie poważna. Niemal 90% dorosłych w wieku 20-64 lata doświadczyło próchnicy w swoich zębach, co stanowi odsetek, który nie zmienił się znacząco między cyklami NHANES 1999-2004 i 2011-2016⁹. W niektórych krajach, jak w Stanach Zjednoczonych, szacuje się, że 91% dorosłych w wieku 20-64 lat doświadczyło próchnicy w zębach stałych².

Nieleczona próchnica pozostaje znaczącym problemem wśród dorosłych. Niemal jeden na czterech dorosłych w wieku 20-64 lata ma nieleczoną próchnicę⁹¹⁰. Wśród starszych dorosłych (65 lat i więcej) odsetek ten wynosi około 13%¹⁰. Badania pokazują również, że między 29% a 59% dorosłych powyżej 50. roku życia doświadcza próchnicy³.

Nierówności społeczne w występowaniu próchnicy

Próchnica zębów w sposób nieproporcjonalny dotyka osoby ubogie i społecznie upośledzone¹¹¹. Te nierówności są szczególnie widoczne wśród różnych grup etnicznych i ekonomicznych. W Stanach Zjednoczonych najwyższa częstość występowania próchnicy obserwowana jest wśród młodzieży pochodzenia latynoskiego (57,1%), w porównaniu do 48,1% wśród młodzieży afroamerykańskiej, 44,6% wśród nie-Azjatów i 40,4% wśród białej młodzieży nie-latynoskiego pochodzenia⁵.

Dane z różnych krajów potwierdzają istnienie znaczących różnic społeczno-ekonomicznych. W Anglii dzieci żyjące w najbardziej upośledzonych obszarach kraju były prawie trzy razy bardziej narażone na próchnicę (35,1%) niż te mieszkające w najmniej upośledzonych obszarach (13,5%)¹²¹³. Podobne wzorce obserwuje się w Stanach Zjednoczonych, gdzie grupy afroamerykańskie i meksykańsko-amerykańskie oraz osoby o niższych dochodach i mniejszym wykształceniu miały więcej nieleczonej próchnicy w porównaniu do swoich odpowiedników⁹.

Trendy czasowe i zmiany w epidemiologii próchnicy

Pomimo że próchnica pozostaje poważnym problemem zdrowotnym, w ostatnich dziesięcioleciach obserwuje się pewne pozytywne trendy. Próchnica zębów, zarówno leczona jak i nieleczona, w zębach stałych wszystkich dorosłych w wieku 20-64 lat spadła od wczesnych lat 70. do najnowszego badania NHANES (2011-2016)⁹. Spadek ten był znaczący we wszystkich podgrupach populacyjnych.

W wielu krajach rozwiniętych liczba przypadków próchnicy zmniejszyła się, co zwykle przypisuje się coraz lepszym praktykom higieny jamy ustnej i środkom zapobiegawczym, takim jak leczenie fluorem³. Szczególnie dramatyczny spadek próchnicy obserwowano w krajach europejskich, gdzie w ciągu ostatnich trzech dekad odnotowano znaczące redukcje, mimo że większość krajów europejskich nie fluoryzuje wody¹⁴.

Jednak pomimo ogólnego spadku przypadków próchnicy, kraje które doświadczyły ogólnego zmniejszenia liczby przypadków nadal mają dysproporcje w rozkładzie choroby¹⁵. Wśród dzieci w Stanach Zjednoczonych i Europie dwadzieścia procent populacji znosi sześćdziesiąt do osiemdziesiąt procent przypadków próchnicy¹⁵ Zobacz więcej: Nierówności społeczne w występowaniu próchnicy zębów.

Ekonomiczne konsekwencje próchnicy

Próchnica zębów generuje ogromne koszty ekonomiczne dla systemów opieki zdrowotnej na całym świecie. Leczenie jam zębowych kosztuje 5-10% budżetów opieki zdrowotnej w krajach uprzemysłowionych i może łatwo przekroczyć budżety w krajach o niższych dochodach³. Szacuje się, że globalnie w 2010 roku wydano 298 miliardów dolarów amerykańskich na bezpośrednie koszty związane z próchnicą¹.

Wpływ próchnicy wykracza poza bezpośrednie koszty leczenia. Dzieci z próchnicą są mniej skłonne do tego, aby być w bardzo dobrym lub doskonałym stanie zdrowia ogólnego niż dzieci bez próchnicy¹⁶. Ponadto, dzieci z próchnicą częściej mają inne problemy zdrowia jamy ustnej, takie jak bóle zębów, złamane zęby i krwawiące dziąsła¹⁶ Zobacz więcej: Ekonomiczny i społeczny wpływ próchnicy zębów.

Wyzwania w monitorowaniu epidemiologii próchnicy

Monitorowanie epidemiologii próchnicy napotyka na szereg wyzwań metodologicznych. W większości krajów prowadzenie badań populacyjnych lub wdrażanie systemów nadzoru w celu monitorowania stanu zdrowia jamy ustnej nie jest uważane za priorytet zdrowia publicznego¹⁷. Znaczące różnice związane z różnymi badaniami w różnych krajach przy użyciu różnych progów wykrywania próchnicy kompromitują naszą zdolność do dokonywania porównań międzynarodowych lub regionalnych¹⁸.

Klasyczny wskaźnik DMF (próchnica/brakujące/wypełnione) jest jedną z najczęstszych metod oceny rozpowszechnienia próchnicy oraz potrzeb leczenia stomatologicznego wśród populacji¹⁵. Jednak ponieważ wskaźnik DMF jest wykonywany bez obrazowania rentgenowskiego, niedoszacowuje rzeczywistą rozpowszechnienie próchnicy i potrzeby leczenia¹⁵.