Epidemiologia miażdżycy – częstość występowania i czynniki ryzyka

Miażdżyca stanowi jeden z najpoważniejszych problemów zdrowotnych współczesnego świata, będąc główną przyczyną chorób sercowo-naczyniowych¹. To przewlekły proces zapalny, który powoli postępuje i może prowadzić do poważnych powikłań, takich jak zawał serca czy udar mózgu². Zrozumienie skali tego problemu oraz czynników wpływających na jego rozwój jest kluczowe dla skutecznej prewencji i leczenia.

Globalne rozmiary problemu

Choroby sercowo-naczyniowe, których główną przyczyną jest miażdżyca, stanowią wiodącą przyczynę zgonów na całym świecie. Według najnowszych danych, odpowiadają one za 16,7 miliona zgonów rocznie³. Światowa Organizacja Zdrowia podaje, że w 2019 roku choroby sercowo-naczyniowe były przyczyną aż 17,9 miliona zgonów, co stanowi jedną trzecią wszystkich zgonów na świecie⁴. Większość z tych zgonów (85%) wynikała z choroby niedokrwiennej serca i udarów mózgu⁴.

Szczególnie niepokojące jest to, że obecnie trzy czwarte ostrych incydentów sercowo-naczyniowych występuje w krajach o niskich i średnich dochodach⁴. Prognozy wskazują, że do 2030 roku około 23,6 miliona ludzi będzie umierać rocznie z powodu chorób sercowo-naczyniowych⁵. Liczba osób z chorobami sercowo-naczyniowymi wzrosła z 271 milionów w 1990 roku do 523 milionów w 2019 roku⁵.

Sytuacja w Stanach Zjednoczonych

Stany Zjednoczone stanowią doskonały przykład skali problemu miażdżycy w krajach rozwiniętych. Rocznie około 610 tysięcy osób umiera z powodu chorób serca, co oznacza, że jeden na cztery zgony jest spowodowany chorobami serca¹. Choroba wieńcowa zabija ponad 370 tysięcy osób rocznie, pozostając główną przyczyną zgonów w świecie zachodnim¹.

Około 14 milionów Amerykanów doświadcza choroby wieńcowej i jej różnych powikłań⁶. Rocznie około 1,5 miliona Amerykanów ma zawał serca, z czego jedna trzecia umiera⁷. W 2009 roku szacowano, że 785 tysięcy Amerykanów doświadczyło pierwszego zawału serca, a około 470 tysięcy miało nawrót choroby⁷. Dodatkowo, około 195 tysięcy „cichych” zawałów serca występuje każdego roku⁷. To oznacza, że mniej więcej co 34 sekundy jakiś Amerykanin ma zawał serca⁷.

Różnice geograficzne i etniczne

Częstość występowania miażdżycy i jej klinicznych manifestacji znacznie różni się w zależności od regionu geograficznego i pochodzenia etnicznego. Mieszkańcy Wielkiej Brytanii, szczególnie zachodniej Szkocji, oraz krajów skandynawskich, zwłaszcza Finlandii, wykazują szczególnie wysoką częstość klinicznych manifestacji miażdżycy⁸. Z drugiej strony, częstość choroby wieńcowej na Dalekim Wschodzie jest znacznie niższa niż w krajach zachodnich⁸.

Wśród różnych grup etnicznych w Stanach Zjednoczonych obserwuje się znaczące różnice w częstości występowania i przebiegu choroby wieńcowej. Afroamerykanie wykazują wyższe wskaźniki zachorowalności i śmiertelności z powodu choroby wieńcowej, nawet po uwzględnieniu statusu edukacyjnego i społeczno-ekonomicznego⁹. U Afroamerykanów częściej występują takie czynniki ryzyka jak nadciśnienie tętnicze, otyłość, zespół dysmetaboliczny i brak aktywności fizycznej, podczas gdy rzadziej spotyka się u nich hipercholesterolemię⁹.

Szczególnie interesujące są różnice w częstości występowania wewnątrzczaszkowej choroby miażdżycowej. U populacji azjatyckiej może ona być przyczyną udaru niedokrwiennego u nawet 50% pacjentów, podczas gdy u populacji białej stanowi przyczynę jedynie około 10% udarów niedokrwiennych¹⁰.

Wczesne początki miażdżycy

Jednym z najważniejszych odkryć epidemiologicznych jest fakt, że miażdżyca rozpoczyna się bardzo wcześnie w życiu. Proces miażdżycowy zaczyna się już w łonie matki poprzez zwiększenie grubości błony wewnętrznej i środkowej tętnic szyjnych u płodów i niemowląt¹¹. Pierwsze dowody na wczesny początek miażdżycy pochodzą z badania autopsyjnego przeprowadzonego na amerykańskich żołnierzach poległych w wojnie koreańskiej, gdzie wykonano 300 autopsji¹¹.

W historycznym badaniu z 1953 roku, mimo że średni wiek żołnierzy wynosił zaledwie 22 lata, aż 77% z nich miało widoczne oznaki miażdżycy wieńcowej¹². Badania epidemiologiczne w Stanach Zjednoczonych wykazały obecność prążków tłuszczowych w aorcie u większości dzieci powyżej 3. roku życia¹¹. Niemal wszystkie dzieci powyżej 10. roku życia w krajach rozwiniętych mają prążki tłuszczowe w aorcie, a prążki tłuszczowe w tętnicach wieńcowych pojawiają się w okresie dojrzewania¹².

Raport z 1992 roku wykazał, że mikroskopijne prążki tłuszczowe były widoczne w lewej przedniej tętnicy zstępującej u ponad 50% dzieci w wieku 10-14 lat, a 8% miało jeszcze bardziej zaawansowane zmiany z większymi nagromadzeniami lipidów pozakomórkowych¹². Badanie przeprowadzone między 1985 a 1995 rokiem wykazało, że około 87% aort i 30% tętnic wieńcowych w grupie wiekowej 5-14 lat miało prążki tłuszczowe, które nasilały się z wiekiem¹².

Wpływ wieku i płci na rozwój miażdżycy

Wiek stanowi jeden z najsilniejszych czynników ryzyka miażdżycy. Prawdziwa częstość występowania miażdżycy jest trudna do dokładnego określenia, ponieważ jest to stan głównie bezobjawowy⁶. Proces miażdżycy rozpoczyna się w dzieciństwie wraz z rozwojem prążków tłuszczowych, które można znaleźć w aorcie wkrótce po urodzeniu i pojawiają się w coraz większej liczbie u osób w wieku 8-18 lat⁶. Bardziej zaawansowane zmiany zaczynają się rozwijać, gdy osoby mają około 25 lat⁶.

Następnie obserwuje się rosnącą częstość występowania zaawansowanych, skomplikowanych zmian miażdżycowych, a narządowo-specyficzne kliniczne manifestacje choroby nasilają się z wiekiem, szczególnie w piątej i szóstej dekadzie życia⁶. Badania autopsyjne wykazały, że wiek stanowi czynnik ryzyka miażdżycy wieńcowej u osób powyżej 50. roku życia i może być wykorzystywany do przewidywania nagłej śmierci sercowej¹³.

Płeć również odgrywa istotną rolę w epidemiologii miażdżycy. Mężczyźni rozwijają miażdżycę częściej niż kobiety, a powikłania zazwyczaj pojawiają się u nich w młodszym wieku¹⁴. Chociaż zmiany z pęknięciami blaszek miażdżycowych występują u mężczyzn w każdym wieku, częstość nagłej śmierci wieńcowej zmniejsza się wraz z wiekiem¹⁵. Najwyższa częstość pęknięć blaszek u mężczyzn obserwowana jest w wieku 40-49 lat, podczas gdy u kobiet częstość ta wzrasta po 50. roku życia¹⁵.

Czynniki ryzyka i ich epidemiologia

Badania epidemiologiczne przeprowadzone w ciągu ostatnich 50 lat zidentyfikowały kilka głównych czynników ryzyka rozwoju miażdżycy¹⁶. Główne czynniki ryzyka i stany predysponujące obejmują zaburzenia lipidowe, używanie tytoniu, cukrzycę, nadciśnienie tętnicze i czynniki genetyczne (historia rodzinna)¹⁷. Wraz ze wzrostem częstości występowania cukrzycy wśród pacjentów z chorobą wieńcową i lepszą kontrolą innych czynników ryzyka, takich jak palenie tytoniu i hipercholesterolemia, cukrzyca prawdopodobnie stanie się dominującym czynnikiem ryzyka miażdżycy¹⁷.

Nadciśnienie tętnicze jest dobrze ugruntowane jako główny czynnik ryzyka śmiertelności i zachorowalności sercowo-naczyniowej w populacji ogólnej, występując częściej niż palenie papierosów, zaburzenia lipidowe i cukrzyca¹⁷. Badanie INTERHEART wykazało, że nadciśnienie tętnicze odpowiadało za 18% ryzyka pierwszego zawału serca¹⁷. Palenie może zwiększać ryzyko rozwoju miażdżycy i związanych z nią powikłań, przy czym jedna paczka papierosów dziennie podwaja ryzyko, a dwie paczki dziennie potrajają je¹⁸.

Częstość występowania choroby miażdżycowej i jej powikłań u pacjentów z cukrzycą typu 1 (insulinozależną) lub typu 2 (nieinsulinozależną) jest znacznie wyższa niż u zdrowych osób¹⁸. Obecność czynników ryzyka przyspiesza tempo rozwoju miażdżycy, a cukrzyca powoduje dysfunkcję śródbłonka, zmniejsza odporność śródbłonka na zakrzepicę i zwiększa aktywność płytek krwi, tym samym przyspieszając miażdżycę⁹.