Celiakia i nietolerancje pokarmowe jako przyczyna biegunki

Celiakia i różne nietolerancje pokarmowe należą do najważniejszych niezakaźnych przyczyn przewlekłej biegunki¹. Te schorzenia wynikają z niezdolności organizmu do prawidłowego trawienia określonych składników pokarmowych, co prowadzi do charakterystycznych objawów ze strony przewodu pokarmowego.

Celiakia – nietolerancja glutenu

Celiakia to autoimmunologiczne schorzenie, w którym organizm ma trudności z rozkładem glutenu – białka zawartego w pszenicy, życie i jęczmieniu¹. Jest to jedna z najczęstszych chorób jelita cienkiego w Stanach Zjednoczonych². U osób z celiakią spożycie glutenu powoduje reakcję immunologiczną, która uszkadza kosmki jelitowe, prowadząc do zaburzeń wchłaniania i przewlekłej biegunki.

Celiakia może powodować różne rodzaje biegunki – najczęściej jest to biegunka tłuszczowa związana z zaburzeniami wchłaniania tłuszczów, ale może również wystąpić biegunka osmotyczna spowodowana zaburzeniami wchłaniania kwasów żółciowych³. Schorzenie to często pozostaje długo niezdiagnozowane, ponieważ objawy mogą być niespecyficzne.

Leczenie celiakii polega na całkowitym wykluczeniu glutenu z diety⁴. Gluten znajduje się nie tylko w oczywistych produktach jak chleb czy makaron, ale również w piwie, sosach do sałatek i wielu przetworzonych produktach spożywczych⁴. Przestrzeganie bezglutenowej diety prowadzi do regeneracji kosmków jelitowych i ustąpienia objawów.

Nietolerancja laktozy

Nietolerancja laktozy jest jedną z najczęstszych przyczyn przewlekłej biegunki na świecie⁵. Dotyczy ona około 65% populacji światowej, która ma problemy z trawieniem laktozy⁵. Laktoza to cukier zawarty w mleku i innych produktach mlecznych⁶.

Osoby z nietolerancją laktozy często doświadczają biegunki po spożyciu produktów mlecznych⁷. Dzieje się tak, ponieważ organizm nie potrafi skutecznie rozkładać laktozy, co prowadzi do jej gromadzenia się w jelitach i powoduje osmotyczne wciągnięcie wody do światła jelita⁴.

Objawy nietolerancji laktozy obejmują nie tylko biegunkę, ale również wzdęcia, gazy jelitowe i skurcze brzucha⁸. Nasilenie objawów zależy od ilości spożytej laktozy oraz stopnia niedoboru enzymu laktazy u danej osoby. Niektóre osoby mogą tolerować niewielkie ilości produktów mlecznych, podczas gdy inne muszą całkowicie ich unikać.

Nietolerancja fruktozy

Nietolerancja fruktozy dotyczy osób, które mają trudności z trawieniem fruktozy – naturalnego cukru zawartego w owocach i miodzie¹. Fruktoza jest również dodawana jako słodzik do wielu produktów spożywczych⁶. U osób z nietolerancją fruktozy spożycie tego cukru może prowadzić do wystąpienia biegunki⁶.

Fruktoza należy do grupy słabo wchłanianych cukrów zwanych FODMAPs (fermentowalne oligo-, di-, monosacharydy i poliole), które mogą powodować biegunkę⁴. Mechanizm powstawania biegunki jest podobny do tego obserwowanego w nietolerancji laktozy – niestrawionych cukier pozostaje w jelitach, powodując osmotyczne wciągnięcie wody.

Szczególnie problematyczne mogą być duże ilości soków owocowych, które często zawierają wysokie stężenia fruktozy⁹. U dzieci nadmierne spożycie soków owocowych jest jedną z przyczyn „biegunki niemowlęcej” – przewlekłej, nieswoistej biegunki dziecięcej⁹.

Nietolerancja sztucznych słodzików

Sztuczne słodziki, takie jak sorbitol, erytrytol i mannitol, używane w gumie do żucia i innych produktach bezcukrowych, mogą powodować biegunkę u niektórych zdrowych osób⁶. Te niewchłanialne cukry działają jak osmotyczne środki przeczyszczające¹⁰.

Sorbitol, będący sztucznym słodzikiem bezkalorycznym, jest znanym środkiem przeczyszczającym, jeśli zostanie spożyty w wystarczającej ilości¹⁰. Codzienne spożywanie tych słodzików może nawet prowadzić do przewlekłej biegunki⁵. Problem ten dotyczy szczególnie osób, które regularnie żują gumy bezcukrowe lub spożywają duże ilości produktów dietetycznych.

Diagnostyka nietolerancji pokarmowych

Diagnostyka nietolerancji pokarmowych często opiera się na obserwacji związku między spożywaniem określonych pokarmów a wystąpieniem objawów. W przypadku nietolerancji laktozy można wykonać test oddechowy z laktulozą lub test tolerancji laktozy. Celiakia wymaga bardziej specjalistycznych badań, w tym oznaczenia przeciwciał antygliadynowych i antytransglutaminazowych oraz biopsji jelita cienkiego.

Prowadzenie dziennika pokarmowego może być bardzo pomocne w identyfikacji pokarmów wywołujących objawy¹¹. Szczegółowy wywiad dotyczący diety i spożywanych płynów jest często bardzo pomocny przy ocenie przyczyn biegunki¹¹.

Postępowanie dietetyczne

Leczenie nietolerancji pokarmowych polega głównie na modyfikacji diety i unikaniu problematycznych składników. W przypadku celiakii konieczne jest całkowite wykluczenie glutenu z diety przez całe życie. Osoby z nietolerancją laktozy mogą ograniczyć spożycie produktów mlecznych lub używać preparatów enzymu laktazy.

Przy nietolerancji fruktozy zaleca się ograniczenie spożycia owoców o wysokiej zawartości fruktozy oraz unikanie produktów słodzonych syropem kukurydzianym o wysokiej zawartości fruktozy. Należy również uważać na sztuczne słodziki, szczególnie te należące do grupy alkoholi cukrowych.

Jeśli dieta jest przyczyną biegunki, zastosowanie diety eliminacyjnej często prowadzi do ustąpienia objawów w ciągu tygodnia lub dwóch⁴. Przyczyny i sposoby leczenia przewlekłej biegunki są złożone i często wymagają indywidualnego podejścia⁴.