Prewencja alergii pokarmowej – jak zapobiegać rozwojowi alergii u dzieci

Prewencja alergii pokarmowej stała się jednym z najważniejszych zagadnień w pediatrii i alergologii. Dzięki przełomowym badaniom naukowym wiemy obecnie, że odpowiednie postępowanie we wczesnym okresie życia dziecka może znacząco zmniejszyć ryzyko rozwoju alergii pokarmowych. Kluczowe znaczenie ma wczesne wprowadzanie alergennych pokarmów do diety niemowlęcia oraz regularne ich spożywanie¹.

Zmiana podejścia do prewencji alergii pokarmowej

Przez wiele dekad eksperci zalecali rodzicom unikanie podawania niemowlętom pokarmów mogących wywołać alergię. Jednak w 2008 roku Amerykańska Akademia Pediatrii stwierdziła, że brak jest przekonujących dowodów na to, że opóźnianie wprowadzania takich pokarmów u niemowląt starszych niż 6 miesięcy może zapobiec alergii pokarmowej². Przełomowym momentem były wyniki badania LEAP (Learning Early About Peanut Allergy) z 2015 roku, które doprowadziły do całkowitego odwrócenia wcześniejszych zaleceń².

Badanie LEAP wykazało, że podawanie dzieciom pokarmów zawierających orzeszki ziemne przed pierwszymi urodzinami drastycznie zmniejszyło ryzyko rozwoju alergii na orzeszki ziemne do 5. roku życia. Alergia na orzeszki ziemne rozwijała się o 80% rzadziej u dzieci, które zaczęły spożywać orzeszki ziemne jako niemowlęta, w porównaniu z dziećmi, które unikały ich spożywania do 5. roku życia².

Wczesne wprowadzanie alergenów – podstawy

Wczesne wprowadzanie alergenów polega na podawaniu niemowlętom pokarmów zawierających najczęstsze alergeny pokarmowe w wieku około 4-6 miesięcy życia. Najważniejsze alergeny to: jaja, orzeszki ziemne, mleko krowie, orzechy, soja, sezam, pszenica, ryby i owoce morza⁴. Badania kliniczne wykazały, że takie postępowanie może zmniejszyć ryzyko rozwoju alergii pokarmowych nawet o 80%⁵.

Szczególnie silne dowody naukowe dotyczą wczesnego wprowadzania orzeszków ziemnych i jaj. Wprowadzanie pokarmów zawierających orzeszki ziemne w pierwszym roku życia może zmniejszyć ryzyko rozwoju alergii na orzeszki ziemne między 4. a 10. miesiącem życia, a kontynuowanie ich spożywania może zmniejszyć ryzyko tej alergii nawet do 86%⁶⁷. Szczegółowe informacje o wprowadzaniu poszczególnych alergenów znajdziesz Zobacz więcej: Wprowadzanie poszczególnych alergenów – praktyczny przewodnik dla rodziców.

Zalecenia dla różnych grup ryzyka

Niemowlęta można podzielić na różne grupy ryzyka rozwoju alergii pokarmowej. Dzieci o wysokim ryzyku to te z ciężkim wypryskem atopowym i/lub alergią na jaja. Dla tej grupy zaleca się wprowadzenie pokarmów zawierających orzeszki ziemne już w wieku 4-6 miesięcy, ale po wcześniejszej konsultacji z lekarzem⁸. Dzieci o umiarkowanym i niskim ryzyku mogą mieć wprowadzone pokarmy zawierające orzeszki ziemne w domu około 6. miesiąca życia⁸.

Niemowlęta z wypryskem atopowym mają szczególnie wysokie ryzyko rozwoju alergii pokarmowej. Do 67% niemowląt z ciężkim wypryskem i 25% niemowląt z łagodnym wypryskem może rozwinąć alergię pokarmową⁹. Dlatego dla tej grupy szczególnie ważne jest wczesne i systematyczne wprowadzanie alergenów. Więcej informacji o postępowaniu u dzieci z różnych grup ryzyka znajdziesz Zobacz więcej: Prewencja alergii u dzieci z różnych grup ryzyka – indywidualne podejście.

Regularne spożywanie – klucz do sukcesu

Nie wystarczy wprowadzić alergenną żywność tylko raz czy kilka razy. Kluczowe znaczenie ma regularne spożywanie tych pokarmów przez wiele miesięcy. Badania kliniczne wykazały, że niemowlęta muszą być narażone na alergenne pokarmy 2-7 razy w tygodniu przez 3-6 miesięcy lub dłużej. Rodziny, które nie były w stanie utrzymać tak częstego karmienia, nie zauważyły żadnych korzyści z prewencji alergii pokarmowej¹⁰.

Po wprowadzeniu alergennego pokarmu i stwierdzeniu, że dziecko go toleruje, należy kontynuować jego regularne podawanie (kilka razy w tygodniu) jako część zróżnicowanej diety. Sporadyczne spożywanie może skutkować rozwojem alergii pokarmowej¹¹¹². Według ekspertów kanadyjskich, zaleca się spożywanie alergennych pokarmów wielokrotnie w miesiącu, z celem co najmniej raz w tygodniu¹³.

Zalecenia dla matek w ciąży i karmiących

Obecnie nie zaleca się kobietom w ciąży i karmiącym piersią unikania alergennych pokarmów w celu zapobiegania alergii pokarmowej u potomstwa. Narodowe i międzynarodowe wytyczne oraz stanowiska ekspertów nie rekomendują takiego postępowania¹⁴. Jedynym zaleceniem, jakie można przekazać ciężarnym i karmiącym kobietom, jest to, że nie ma potrzeby wykluczania alergenów pokarmowych z ich diet¹⁴.

Badania obserwacyjne dotyczące spożywania alergenów przez matki podczas ciąży i laktacji wykazały niespójne wyniki. Brakuje dowodów na to, że modyfikacja diety matki podczas ciąży i karmienia piersią jest skuteczną strategią zapobiegania alergii pokarmowej¹⁵. Ciężarne i karmiące kobiety powinny przestrzegać zdrowej, pożywnej diety, chociaż brakuje dowodów łączących zdrowe odżywianie z prewencją alergii pokarmowej¹⁶.

Rola karmienia piersią

Karmienie piersią jest zalecane ze względu na wiele korzyści zdrowotnych dla matki i dziecka, ale nie wykazano związku z redukcją alergii pokarmowych w dzieciństwie¹⁷. Mleko matki jest najmniej prawdopodobną metodą karmienia, która mogłaby wywołać reakcję alergiczną u noworodka. Niektóre dowody sugerują również, że mleko matki może zmniejszać ryzyko alergii na mleko krowie, a także inne objawy alergii i astmy, takie jak wyprysk i świszczący oddech¹⁸.

Nie ma obecnie żadnych zaleceń dotyczących stosowania jakichkolwiek preparatów mlekozastępczych do prewencji alergii, w tym stosowania częściowo lub w pełni hydrolizowanych preparatów¹⁷. Wytyczne zdecydowanie odradzają rutynowe przepisywanie lub zalecanie stosowania hydrolizowanych preparatów do prewencji alergii pokarmowej¹⁹.

Bezpieczeństwo wczesnego wprowadzania

Wprowadzanie alergennych pokarmów we wczesnym okresie życia jest bezpieczne i nie wiąże się ze znaczącym wzrostem częstości anafilaksji czy reakcji alergicznych²⁰. Niemowlęta są narażone na niskie ryzyko ciężkich reakcji, gdy pokarmy zawierające orzeszki ziemne są wprowadzane w niemowlęctwie²¹. Rodziny powinny być poinformowane, że ryzyko ciężkiej reakcji przy pierwszym narażeniu na alergen jest bardzo niskie¹⁵.

Ważne jest jednak właściwe przygotowanie pokarmów. Całe orzeszki ziemne nigdy nie powinny być podawane niemowlętom, ponieważ stanowią zagrożenie zadławieniem. Gładkie masło orzechowe zmieszane z przecierem jest lepsze, podobnie jak przekąski lub pokarmy wykonane z masła orzechowego²². Należy wprowadzać tylko jeden alergenną żywność podczas każdego posiłku, aby w przypadku wystąpienia reakcji alergicznej można było łatwo zidentyfikować problematyczny pokarm²³.

Długoterminowe efekty prewencji

Efekty wczesnego wprowadzania alergenów są długotrwałe. Badacze LEAP ponownie zbadali wiele dzieci z pierwotnego badania, prosząc je o unikanie spożywania orzeszków ziemnych w wieku od 5 do 6 lat. Alergia na orzeszki ziemne rozwijała się o 74% rzadziej wśród 6-latków, których wczesna dieta obejmowała orzeszki ziemne, w porównaniu z 6-latkami, które pierwotnie unikały orzeszków ziemnych²⁴.

Kolejne badania wykazały, że ochrona uzyskana dzięki wczesnemu spożywaniu produktów z orzeszków ziemnych utrzymuje się do okresu dojrzewania, jeśli dzieci mogą wybierać spożywanie orzeszków ziemnych w dowolnej ilości i częstotliwości. Regularne, wczesne spożywanie orzeszków ziemnych zmniejszyło częstość alergii na orzeszki ziemne w okresie dojrzewania o 71% w porównaniu z wczesnym unikaniem orzeszków ziemnych²⁴.

Perspektywy na przyszłość

Prewencja alergii pokarmowej pozostaje aktywnym obszarem badań. Trwają prace nad nowymi metodami, takimi jak suplementy pokarmowe zawierające alergeny, które mogą ułatwić implementację wytycznych dotyczących wczesnego wprowadzania alergenów²⁵. Badania wykazują również, że wczesne wprowadzanie alergenów może zapobiec większości alergii pokarmowych, co może zaoszczędzić pacjentom i firmom ubezpieczeniowym pieniądze przez całe życie opieki²⁵.

Kluczowe znaczenie ma edukacja rodziców i pracowników służby zdrowia. Każdy rodzic lub opiekun powinien wiedzieć, że wczesne wprowadzanie alergenów może zapobiec alergii pokarmowej, zanim się pojawi²⁶. Implementacja tych zaleceń na szeroką skalę może znacząco zmniejszyć obciążenie zdrowia publicznego związane z alergiami pokarmowymi.