Przyczyny reaktywnego zapalenia stawów – co wywołuje chorobę?

Reaktywne zapalenie stawów to schorzenie o złożonej etiologii, które rozwija się jako odpowiedź organizmu na zakażenie bakteryjne w innej części ciała¹. Charakterystyczną cechą tej choroby jest to, że objawy stawowe pojawiają się już po ustąpieniu pierwotnego zakażenia, często w ciągu kilku tygodni od infekcji². Schorzenie to ma charakter autoimmunologiczny i dotyka głównie osoby z określonymi predyspozycjami genetycznymi.

Zakażenia bakteryjne jako główna przyczyna

Reaktywne zapalenie stawów jest bezpośrednio wywołane przez zakażenia bakteryjne, które mogą wystąpić w różnych częściach organizmu. Najczęściej dotyczą one układu moczowo-płciowego, przewodu pokarmowego lub układu oddechowego³. Co istotne, sama infekcja może przebiegać bardzo łagodnie, czasami nawet bezobjawowo, dlatego pacjent może nie pamiętać przebytego zakażenia przed wystąpieniem bólu stawowego⁴.

Wśród bakterii najczęściej odpowiedzialnych za rozwój reaktywnego zapalenia stawów wymienia się chlamydię (Chlamydia trachomatis), salmonellę, shigellę, yersinię oraz campylobacter⁵. Te mikroorganizmy mogą przedostać się do organizmu na różne sposoby – drogą płciową w przypadku infekcji układu moczowo-płciowego lub przez skażoną żywność w przypadku zakażeń przewodu pokarmowego⁶.

Zakażenia układu moczowo-płciowego

Zakażenia układu moczowo-płciowego stanowią jedną z najważniejszych przyczyn reaktywnego zapalenia stawów, szczególnie u młodych, seksualnie aktywnych mężczyzn⁷. Najczęstszym sprawcą jest bakteria Chlamydia trachomatis, która może wywoływać zakażenia cewki moczowej, pęcherza, pochwy czy innych narządów płciowych⁶. Inne bakterie odpowiedzialne za infekcje układu moczowo-płciowego to Ureaplasma urealyticum, Neisseria gonorrhoeae oraz Mycoplasma hominis³.

Częstość występowania reaktywnego zapalenia stawów po zakażeniach układu moczowo-płciowego wynosi około 2-4%, przy czym najwyższe ryzyko występuje po infekcji chlamydią³. Forma związana z zakażeniami przenoszonymi drogą płciową jest często nazywana „reaktywnym zapaleniem stawów nabytym drogą płciową” (SARA – sexually acquired reactive arthritis)⁸. Zobacz więcej: Zakażenia układu moczowo-płciowego w etiologii reaktywnego zapalenia stawów

Zakażenia przewodu pokarmowego

Druga główna grupa przyczyn reaktywnego zapalenia stawów to zakażenia przewodu pokarmowego, często związane z zatruciem pokarmowym lub spożyciem skażonej żywności⁹. Do bakterii najczęściej wywołujących tego typu infekcje należą: Salmonella enteritidis, Shigella flexneri, Yersinia enterocolitica, Campylobacter jejuni oraz Clostridioides difficile³.

Częstość rozwoju reaktywnego zapalenia stawów po zakażeniach przewodu pokarmowego jest zmienna i wynosi od 0% do 15%, w zależności od typu bakterii, jej zjadliwości oraz czynników środowiskowych³. Postać związana z infekcjami jelitowymi może dotykać zarówno mężczyzn, jak i kobiety, w przeciwieństwie do formy związanej z zakażeniami układu moczowo-płciowego, która częściej występuje u mężczyzn⁷. Zobacz więcej: Zakażenia przewodu pokarmowego jako przyczyna reaktywnego zapalenia stawów

Czynniki genetyczne i predyspozycje

Jednym z najważniejszych czynników wpływających na rozwój reaktywnego zapalenia stawów jest predyspozycja genetyczna. Kluczową rolę odgrywa gen HLA-B27, który występuje u około 70-80% pacjentów z tym schorzeniem, podczas gdy w ogólnej populacji częstość jego występowania wynosi zaledwie 8%¹⁰¹¹.

Obecność genu HLA-B27 zwiększa ryzyko rozwoju reaktywnego zapalenia stawów nawet 50-krotnie¹⁰. Uważa się, że białko HLA-B27 może mieć podobną strukturę molekularną do niektórych epitopów bakteryjnych, co ułatwia wystąpienie autoimmunologicznej reakcji krzyżowej, będącej kluczowym elementem patogenezy choroby¹⁰. Należy jednak podkreślić, że posiadanie tego genu nie gwarantuje wystąpienia choroby – wiele osób z genem HLA-B27 nigdy nie rozwija reaktywnego zapalenia stawów¹².

Mechanizm autoimmunologiczny

Reaktywne zapalenie stawów jest uważane za chorobę autoimmunologiczną, w której system odpornościowy organizmu błędnie atakuje własne tkanki¹¹. Mechanizm ten rozpoczyna się od infekcji bakteryjnej, która pobudza układ immunologiczny do działania. Jednak nawet po wyeliminowaniu zakażenia, system odpornościowy kontynuuje swoją aktywność, atakując zdrowe tkanki stawowe¹¹.

Jedna z teorii wyjaśniających ten proces zakłada, że fragmenty bakterii mogą przedostać się przez krwiobieg i gromadzić w błonie maziowej stawów⁴. Inna hipoteza sugeruje występowanie reakcji krzyżowej między antygenami bakteryjnymi a tkankami stawowymi, co prowadzi do autoimmunologicznej odpowiedzi¹³. Charakterystyczne dla reaktywnego zapalenia stawów jest to, że w płynie stawowym nie można wyhodować bakterii, co potwierdza, że nie jest to bezpośrednie zakażenie stawu, lecz reakcja immunologiczna⁷.

Inne czynniki wywołujące

Chociaż bakterie są najczęstszą przyczyną reaktywnego zapalenia stawów, opisywano również przypadki związane z innymi czynnikami. Wśród rzadszych przyczyn wymienia się infekcje wirusowe, w tym niektóre przypadki związane z zakażeniem SARS-CoV-2 (COVID-19)¹⁴¹⁵. Odnotowano także przypadki reaktywnego zapalenia stawów po podaniu szczepionki BCG w ramach leczenia raka pęcherza⁷.

U około 40% pacjentów nie udaje się zidentyfikować konkretnego patogenu, który wywołał chorobę⁷. W takich przypadkach możliwe, że zakażenie przebiegało bezobjawowo lub że reaktywne zapalenie stawów stanowi część szerszego spektrum spondyloartropatii¹⁶. Dodatkowymi czynnikami ryzyka rozwoju cięższej postaci choroby są: płeć męska, zakażenie przenoszone drogą płciową (w przeciwieństwie do jelitowego), zajęcie stawów krzyżowo-biodrowych lub biodrowych oraz obecność znaczników stanu zapalnego w badaniach krwi¹⁷.