Zakażenia przewodu pokarmowego jako przyczyna reaktywnego zapalenia stawów

Zakażenia przewodu pokarmowego stanowią drugą główną grupę przyczyn reaktywnego zapalenia stawów, odpowiadając za znaczną część przypadków tej choroby na całym świecie¹. Ta forma schorzenia, nazywana czasem „reaktywnym zapaleniem stawów jelitowym” lub „posterycznym”, może rozwinąć się po różnego rodzaju infekcjach przewodu pokarmowego, od łagodnych zatruć pokarmowych po ciężkie przypadki bakteryjnej dyzenterii².

Główne bakterie wywołujące infekcje jelitowe

Wśród bakterii najczęściej odpowiedzialnych za rozwój reaktywnego zapalenia stawów po zakażeniach przewodu pokarmowego wymienia się cztery główne grupy³:

• Salmonella – szczególnie Salmonella enteritidis i Salmonella typhimurium, które są częstymi sprawcami zatruć pokarmowych związanych ze spożyciem skażonych jaj, drobiu lub produktów mlecznych²
• Shigella – głównie Shigella flexneri i Shigella dysenteriae, wywołujące bakteryjną dyzenterię, często w wyniku spożycia skażonej wody lub żywności¹
• Campylobacter – przede wszystkim Campylobacter jejuni, jedna z najczęstszych przyczyn bakteryjnych zapaleń żołądka i jelit na świecie⁴
• Yersinia – szczególnie Yersinia enterocolitica, bakteria powodująca yersiniozę, często związaną ze spożyciem niedogotowanej wieprzowiny¹

Dodatkowo, coraz częściej opisywane są przypadki reaktywnego zapalenia stawów po zakażeniach Clostridioides difficile, bakterią odpowiedzialną za rzekomobłoniaste zapalenie jelita grubego, szczególnie u pacjentów po antybiotykoterapii⁴⁵.

Epidemiologia i częstość występowania

Częstość rozwoju reaktywnego zapalenia stawów po zakażeniach przewodu pokarmowego jest bardzo zmienna i zależy od wielu czynników, w tym od rodzaju bakterii, jej zjadliwości, wielkości dawki zakaźnej oraz czynników gospodarza¹. Ogólnie szacuje się, że reaktywne zapalenie stawów rozwija się u 0-15% osób po infekcjach jelitowych, przy czym:

• Po zakażeniach Salmonella – u około 1-4% pacjentów
• Po zakażeniach Campylobacter – u około 0,6-2,8% pacjentów
• Po zakażeniach Yersinia – u około 2-3% pacjentów, a w niektórych epidemiach nawet do 13%
• Po zakażeniach Shigella – u około 1-3% pacjentów⁶

Mechanizm zakażenia i rozwoju choroby

Bakterie wywołujące infekcje przewodu pokarmowego przedostają się do organizmu najczęściej przez spożycie skażonej żywności lub wody⁸. Źródłami zakażenia mogą być niedogotowane mięso, nieumyte warzywa i owoce, niepasteryzowane produkty mleczne, skażona woda czy kontakt z zakażonymi zwierzętami. Po przedostaniu się do przewodu pokarmowego bakterie rozpoczynają namnażanie i wywoływają charakterystyczne objawy zapalenia żołądka i jelit.

Infekcja jelitowa zwykle trwa kilka dni do tygodnia i może przebiegać z różną intensywnością – od łagodnych dolegliwości żołądkowych po ciężką dyzenterię z gorączką, bólami brzucha i krwistą biegunką⁹. Po ustąpieniu objawów jelitowych, u predysponowanych osób, w ciągu 1-6 tygodni mogą pojawić się objawy stawowe będące wyrazem autoimmunologicznej reakcji organizmu¹⁰.

Różnice między poszczególnymi bakteriami

Każda z bakterii wywołujących infekcje przewodu pokarmowego ma swoje charakterystyczne cechy, które mogą wpływać na przebieg i rokowanie reaktywnego zapalenia stawów:

Salmonella jest jedną z najczęstszych przyczyn zatruć pokarmowych i reaktywnego zapalenia stawów po infekcjach jelitowych. Charakteryzuje się stosunkowo wysokim ryzykiem rozwoju przewlekłej postaci choroby¹¹. Zakażenia salmonellą często związane są z epidemiami żywieniowymi.

Campylobacter jejuni jest obecnie uważany za najczęstszą przyczynę bakteryjnych zapaleń żołądka i jelit w krajach rozwiniętych. Reaktywne zapalenie stawów po tej infekcji może mieć względnie łagodny przebieg, ale istnieje ryzyko nawrotów⁶.

Yersinia enterocolitica wywołuje yersiniozę, często mylnie diagnozowaną jako zapalenie wyrostka robaczkowego ze względu na podobieństwo objawów. Reaktywne zapalenie stawów po yersiniach może mieć przedłużony przebieg⁶.

Shigella powoduje bakteryjną dyzenterię i jest szczególnie częsta w krajach rozwijających się. Reaktywne zapalenie stawów po shigelach może mieć cięższy przebieg i większą skłonność do nawrotów⁶.

Charakterystyka demograficzna i kliniczna

W przeciwieństwie do formy urogenitalnej, reaktywne zapalenie stawów po infekcjach jelitowych może dotyczyć zarówno mężczyzn, jak i kobiet, chociaż nadal częściej występuje u mężczyzn². Może wystąpić w każdym wieku, ale najczęściej dotyka osoby młode i w średnim wieku. Forma jelitowa częściej niż urognitalna występuje u kobiet, dzieci i osób starszych¹².

Pacjenci z reaktywnym zapaleniem stawów po infekcjach jelitowych często mają w wywiadzie epizod biegunki, bólów brzucha, gorączki lub innych objawów żołądkowo-jelitowych w ciągu 1-6 tygodni przed wystąpieniem dolegliwości stawowych¹³. Jednak podobnie jak w przypadku infekcji urogenitalnych, pierwotna infekcja może przebiegać łagodnie i być niezauważona przez pacjenta.

Znaczenie epidemii żywieniowych

Reaktywne zapalenie stawów po infekcjach jelitowych często występuje w postaci małych epidemii, szczególnie po wspólnych przypadkach zatrucia pokarmowego⁶. Opisywano epidemie reaktywnego zapalenia stawów po zakażeniach w restauracjach, stołówkach, podczas imprez rodzinnych czy w ośrodkach wypoczynkowych. Te obserwacje potwierdzają, że czynnik wywołujący (bakteria) jest konieczny, ale niewystarczający do rozwoju choroby – dodatkowe znaczenie mają predyspozycje genetyczne i czynniki środowiskowe.

Badania epidemiologiczne prowadzone podczas takich epidemii dostarczają cennych informacji o częstości występowania reaktywnego zapalenia stawów w populacji oraz o czynnikach ryzyka jego rozwoju. Wykazały one między innymi, że osoby z genem HLA-B27 mają znacznie wyższe ryzyko rozwoju choroby po zakażeniu jelitowym.

Różnice w przebiegu w porównaniu z formą urogenitalną

Reaktywne zapalenie stawów po infekcjach jelitowych różni się pod kilkoma względami od formy urogenitalnej. Po pierwsze, ma nieco lepsze rokowanie i mniejszą skłonność do przewlekania się¹⁵. Po drugie, rzadziej prowadzi do pozastawowych manifestacji choroby. Po trzecie, leczenie antybiotykowe przeważnie nie wpływa na przebieg choroby, ponieważ infekcja jelitowa zwykle ustępuje samoistnie przed wystąpieniem objawów stawowych¹⁶.