Grupy wysokiego ryzyka zachorowania na WZW-A – identyfikacja i charakterystyka

W krajach rozwiniętych, gdzie ogólna endemiczność wirusowego zapalenia wątroby typu A (WZW-A) jest niska, większość przypadków koncentruje się wśród określonych populacji wysokiego ryzyka. Identyfikacja i charakterystyka tych grup ma kluczowe znaczenie dla opracowania skutecznych strategii zapobiegania oraz ukierunkowanych programów szczepień¹.

Podróżni do krajów endemicznych

WZW-A pozostaje jedną z najczęstszych chorób możliwych do zapobiegania przez szczepienia wśród podróżnych. Dotyczy to głównie osób nieszczepionych podróżujących z obszarów o niskiej endemiczności do krajów o wysokiej lub średniej endemiczności².

Ryzyko zakażenia dla podróżnych zależy od kilku czynników, w tym miejsca docelowego, długości pobytu, warunków zakwaterowania i standardów higieny żywności i wody. Podróżni odwiedzający obszary wiejskie, pozostający przez dłuższy czas lub mieszkający w warunkach o niskich standardach sanitarnych są szczególnie narażeni na infekcję.

W Stanach Zjednoczonych większość przypadków sporadycznych była związana z podróżami międzynarodowymi, szczególnie powrotami z krajów endemicznych dla HAV. Od 2011 roku, po stabilizacji zachorowań, większość przypadków była zgłaszana wśród podróżników międzynarodowych powracających z krajów endemicznych dla HAV³.

Szczególnie narażeni są podróżnicy odwiedzający kraje Afryki, Azji, Ameryki Środkowej i Południowej, gdzie WZW-A jest endemiczne. Nawet krótkie pobyty w luksusowych hotelach nie eliminują ryzyka, ponieważ zakażenie może nastąpić poprzez spożycie skażonej żywności lub napojów.

Mężczyźni współżyjący seksualnie z mężczyznami (MSM)

Ogniska WZW-A wśród mężczyzn współżyjących seksualnie z mężczyznami stały się dość częste w krajach rozwiniętych, w tym w krajach europejskich, USA i Australii². Ta grupa populacji jest szczególnie narażona ze względu na specyficzne praktyki seksualne, które mogą ułatwiać transmisję fekalno-oralną wirusa.

Transmisja HAV w populacji MSM może następować poprzez bezpośredni kontakt oralno-analny lub pośrednio poprzez kontakt z skażonymi powierzchniami podczas aktywności seksualnej. Ryzyko jest szczególnie wysokie wśród osób mających wielu partnerów seksualnych lub uczestniczących w praktykach seksualnych zwiększających ryzyko kontaktu fekalno-oralnego.

W Ontario, Kanada, przypadki związane z ogniskami epidemicznymi, szczególnie te dotyczące osób powyżej 18 lat, były znacznie bardziej prawdopodobne niż przypadki sporadyczne do zgłaszania kontaktu oralno-analnego, bliskiego kontaktu z przypadkiem WZW-A, używania narkotyków i przewijania dziecka lub pomagania osobie w korzystaniu z łazienki⁴.

Osoby używające substancji psychoaktywnych

Chociaż infekcje wirusami zapalenia wątroby typu B i C są najczęstsze wśród osób używających substancji iniekcyjnych, liczne ogniska ostrego zapalenia wątroby typu A w ciągu ostatnich kilku dekad wskazują, że ta populacja jest również narażona na zwiększone ryzyko WZW-A⁵.

Osoby używające substancji psychoaktywnych, zarówno iniekcyjnych jak i nieiniekcyjnych, są narażone na zakażenie HAV z kilku powodów. Po pierwsze, często żyją w warunkach o niskich standardach higienicznych, co ułatwia transmisję fekalno-oralną. Po drugie, mogą dzielić się przedmiotami osobistymi, które mogą być skażone wirusem. Po trzecie, często mają ograniczony dostęp do opieki zdrowotnej i programów szczepień.

W USA ogniska HAV były powszechne wśród osób używających narkotyków w erze przed szczepionkami. Osoby używające narkotyków stanowiły ponad 20% wszystkich przypadków HAV zgłoszonych przez CDC w połowie lat 80. Od 1999 roku, wraz z wdrożeniem rutynowego programu szczepień HAV, zachorowalność na WZW-A wykazywała stały spadek do 2011 roku³.

Po 2016 roku nastąpił znaczący wzrost przypadków HAV w USA z powodu bezprecedensowych ognisk typu „człowiek-człowiek” zgłoszonych w 31 stanach, dotykających głównie osób doświadczających bezdomności, z niewielkim wpływem na populację pediatryczną⁶.

Osoby doświadczające bezdomności

Bezdomność stanowi znaczący czynnik ryzyka zakażenia HAV ze względu na ograniczony dostęp do podstawowych udogodnień sanitarnych. Osoby bezdomne często mają utrudniony dostęp do urządzeń do mycia rąk i toalet, co sprzyja transmisji fekalno-oralnej wirusa⁷.

Populacja bezdomnych często charakteryzuje się dodatkowymi czynnikami ryzyka, takimi jak używanie substancji psychoaktywnych, choroby psychiczne i ograniczony dostęp do opieki zdrowotnej. Te współistniejące czynniki zwiększają ryzyko zakażenia i mogą utrudniać kontrolę ognisk epidemicznych.

Chociaż osoby bezdomne są narażone na wyższe ryzyko zakażenia WZW-A z powodu ograniczonego dostępu do urządzeń do mycia rąk i toalet, z 29 przypadków WZW-A potwierdzonych do tej pory w 2025 roku w hrabstwie Los Angeles, większość dotyczyła osób bez czynników ryzyka związanych z podróżami lub mieszkaniem⁸.

Pracownicy ochrony zdrowia i opieki społecznej

Pracownicy ochrony zdrowia, szczególnie ci pracujący z dziećmi, osobami niepełnosprawnymi intelektualnie lub w warunkach o podwyższonym ryzysku ekspozycji na materiał biologiczny, są narażeni na zwiększone ryzyko zakażenia HAV. Dotyczy to szczególnie personelu oddziałów pediatrycznych, ośrodków opieki nad osobami niepełnosprawnymi i laboratoriów diagnostycznych.

Ryzyko dla pracowników ochrony zdrowia wynika głównie z możliwości kontaktu z skażonym materiałem biologicznym, szczególnie kałem pacjentów w fazie inkubacji lub wczesnej fazie choroby, gdy wydalanie wirusa jest najintensywniejsze. Pracownicy laboratoriów diagnostycznych mogą być narażeni na zakażenie podczas pracy z próbkami od pacjentów z WZW-A.

Pracownicy branży spożywczej

Pracownicy branży spożywczej, szczególnie ci zajmujący się przygotowywaniem żywności, stanowią szczególną grupę ryzyka nie tylko ze względu na możliwość zakażenia, ale także na potencjał transmisji wirusa na szerszą populację. Zakażony pracownik może być źródłem ogniska epidemicznego dotykającego wielu osób.

Identyfikacja przypadku WZW-A u pracownika branży spożywczej wymaga natychmiastowych działań zdrowia publicznego, w tym identyfikacji i profilaktyki poekspozycyjnej dla osób narażonych. Z powodu potencjalnie poważnych implikacji dla zdrowia publicznego, przypadki ostre lub aktywne (IgM +) WZW-A zidentyfikowane u pracowników branży spożywczej powinny być zgłaszane telefonicznie natychmiast⁹.

Dzieci i personel żłobków i przedszkoli

Żłobki i przedszkola, szczególnie te opiekujące się dziećmi w pieluchach, stanowią środowisko wysokiego ryzyka transmisji HAV. Dzieci w tym wieku często nie przestrzegają podstawowych zasad higieny, a personel jest narażony na kontakt z potencjalnie skażonym materiałem podczas zmiany pieluch i czynności opiekuńczych.

Rozprzestrzenianie się HAV w środowisku opieki nad dziećmi zwykle ma miejsce zanim przypadek indeksowy zostanie rozpoznany. W środowisku opieki nad dziećmi rozprzestrzenianie się HAV zwykle następuje przed rozpoznaniem przypadku indeksowego¹⁰.

Przypadki WZW-A zidentyfikowane u pracowników lub dzieci w żłobkach i przedszkolach wymagają natychmiastowej interwencji zdrowia publicznego z powodu wysokiego potencjału transmisji. Z powodu potencjalnie poważnych implikacji dla zdrowia publicznego, przypadki ostre lub aktywne (IgM +) WZW-A zidentyfikowane u pracowników opieki nad dziećmi i dzieci uczęszczających do takich placówek powinny być zgłaszane telefonicznie natychmiast⁹.

Osoby z przewlekłymi chorobami wątroby

Kilka badań wykazało, że ciężkość choroby i wskaźniki śmiertelności z powodu infekcji HAV są podwyższone wśród osób z przewlekłymi chorobami wątroby, w tym koinfekcją wirusami zapalenia wątroby typu B lub C, marskością alkoholową i stłuszczeniem wątroby⁵.

Osoby z przewlekłymi chorobami wątroby są szczególnie narażone na ciężki przebieg WZW-A, który może prowadzić do dekompensacji funkcji wątroby i ostrej niewydolności wątroby. Ta grupa wymaga priorytetowego objęcia programami szczepień przeciwko HAV.

Kontakty domowe i bliskie kontakty przypadków

Kontakty domowe i inne bliskie kontakty osób zakażonych HAV są narażeni na wysokie ryzyko transmisji, szczególnie w okresie przed rozpoznaniem choroby u przypadku indeksowego. Większość pacjentów, którzy nabywają chorobę, miała osobisty kontakt z zakażoną osobą¹⁰.

Transmisja w środowisku domowym może być szczególnie intensywna ze względu na bliski kontakt między członkami rodziny i możliwość dzielenia się przedmiotami osobistymi. Ryzyko jest szczególnie wysokie, gdy przypadek indeksowy to małe dziecko, które może nie przestrzegać podstawowych zasad higieny.

Strategie prewencji dla grup wysokiego ryzyka

Skuteczne zapobieganie WZW-A w grupach wysokiego ryzyka wymaga wielopoziomowego podejścia obejmującego szczepienia, edukację zdrowotną, poprawę warunków sanitarnych i dostępu do opieki zdrowotnej. Interwencje zdrowia publicznego, które mają na celu zwiększenie świadomości czynników ryzyka WZW-A i zwiększenie przyjmowania szczepionek wśród osób z wysokim ryzykiem ekspozycji, mogą pomóc w zmniejszeniu zachorowalności zarówno na lokalnie nabyte, jak i związane z podróżami infekcje sporadyczne oraz ogniska¹¹.

Identyfikacja i charakterystyka grup wysokiego ryzyka ma kluczowe znaczenie dla opracowania ukierunkowanych strategii zapobiegania, które mogą być bardziej skuteczne i ekonomicznie efektywne niż podejścia populacyjne. Regularne monitorowanie i ocena skuteczności tych strategii jest niezbędne dla optymalizacji programów zdrowia publicznego.