Epidemiologia zakażenia bakterią Haemophilus influenzae typu B (Hib)

Zakażenia bakterią Haemophilus influenzae typu B (Hib) stanowią jeden z najlepszych przykładów sukcesu medycyny prewencyjnej w XX wieku. Przed wprowadzeniem szczepień ochronnych bakteria ta była główną przyczyną inwazyjnych zakażeń bakteryjnych u dzieci, powodując tysiące przypadków zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenia płuc i innych poważnych powikłań rocznie¹.

Sytuacja epidemiologiczna przed wprowadzeniem szczepień

W latach 80. XX wieku, przed powszechnym wprowadzeniem szczepień przeciwko Hib, szacowano, że w Stanach Zjednoczonych występowało około 20 000 przypadków inwazyjnych zakażeń Hib rocznie, głównie u dzieci poniżej 5. roku życia, co przekładało się na zapadalność 40-50 przypadków na 100 000 populacji¹. Globalnie, przed szerokim wprowadzeniem szczepień, świat doświadczał nawet 2,2 miliona przypadków choroby Hib i 300 000-400 000 zgonów rocznie².

Szczególnie dramatyczna była sytuacja w krajach rozwijających się, gdzie odnotowywano współczynniki zapadalności przekraczające 50 przypadków na 100 000 populacji rocznie w krajach takich jak Ghana czy Uganda³. W populacjach niezaszczepionych Hib był najważniejszą przyczyną zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych u dzieci poniżej 5. roku życia².

Wpływ wprowadzenia szczepień na epidemiologię Hib

Wprowadzenie szczepień skoniugowanych przeciwko Hib w latach 80. i 90. XX wieku spowodowało dramatyczne zmiany w epidemiologii tej choroby. W Stanach Zjednoczonych szczepienia przeciwko Hib rozpoczęto u dzieci w 1987 roku, a u niemowląt w 1990 roku⁴. Efekty były spektakularne – zapadalność na inwazyjne zakażenia Hib u dzieci poniżej 5. roku życia spadła o 99%⁴.

Podobne rezultaty osiągnięto w innych krajach rozwiniętych. W Kanadzie średnia zapadalność spadła z 1,76 przypadków na 100 000 populacji w erze przedszczepiennej (1979-1988) do 0,08 przypadków na 100 000 w latach 2006-2012⁵. Australia osiągnęła jedne z najniższych wskaźników zapadalności na świecie – od 2000 do 2017 roku ogólnokrajowa zapadalność spadła z 0,13 do 0,06 przypadków na 100 000 populacji⁶.

Współczesna epidemiologia zakażeń Hib

W okresie 2009-2015 w Stanach Zjednoczonych średnia roczna zapadalność na inwazyjne zakażenia H. influenzae wynosiła 1,70 przypadków na 100 000 populacji, przy czym zakażenia typu B stanowiły jedynie 0,03 przypadków na 100 000⁷. Najwyższą zapadalność odnotowywano wśród dorosłych powyżej 65. roku życia (6,30 przypadków na 100 000) oraz dzieci w wieku do 1. roku życia (8,45 przypadków na 100 000)⁷.

W Europie w 2022 roku odnotowano 3967 potwierdzonych przypadków inwazyjnych zakażeń H. influenzae, z czego zakażenia typu B stanowiły 9,1% (211 przypadków), co oznacza niewielki wzrost w porównaniu z 7% w 2018 roku⁸. W Anglii i Walii w latach 2012-2016 roczna zapadalność na zakażenia Hib utrzymywała się poniżej jednego przypadku na milion populacji⁹.

Grupy szczególnego ryzyka w erze poszczepiennej

Analiza współczesnych danych epidemiologicznych wskazuje na wyraźne grupy ryzyka zakażeń Hib. Dzieci poniżej 5. roku życia nadal stanowią grupę największego ryzyka, przy czym 38% przypadków inwazyjnych zakażeń Hib w Kanadzie w latach 2006-2012 dotyczyło tej grupy wiekowej⁵. Szczególnie narażone są niemowląt poniżej 1. roku życia – 64% przypadków pediatrycznych w tej grupie dotyczyło dzieci poniżej roku życia⁵.

Znacząco wyższą zapadalność odnotowuje się wśród rdzennych populacji. W Stanach Zjednoczonych dzieci pochodzące z ludności indiańskiej i pochodzącej z Alaski wykazują zapadalność 15,19 przypadków na 100 000 wśród dzieci poniżej 5. roku życia, co stanowi 5,8-krotnie wyższą wartość niż w pozostałych grupach etnicznych⁷¹⁰. Podobny wzorzec obserwuje się w Australii, gdzie mimo ogólnego spadku zachorowań, zapadalność wśród dzieci pochodzących z ludności aborygeńskiej i mieszkańców Wysp Cieśniny Torresa pozostaje znacząco wyższa niż w populacji ogólnej⁶.

Zmiany w spektrum zakażeń H. influenzae

Wprowadzenie szczepień przeciwko Hib spowodowało nie tylko spadek zachorowań na ten serotyp, ale także zmiany w epidemiologii innych szczepów H. influenzae. W krajach z rutynowymi programami szczepień przeciwko Hib obserwuje się wzrost znaczenia szczepów nieotoczkowanych (nontypeable H. influenzae – NTHi) oraz innych serotypów niż B⁴. W Stanach Zjednoczonych w latach 2009-2015 szczepy nieotoczkowane miały najwyższą zapadalność (1,22 przypadków na 100 000) oraz najwyższą śmiertelność (16%)¹¹.

Porównując lata 2002-2008 z 2009-2015, szacunkowa zapadalność inwazyjnych zakażeń H. influenzae wzrosła o 16%, głównie za sprawą wzrostu zachorowań na serotyp A i szczepy nieotoczkowane¹¹. Ten trend podkreśla znaczenie ciągłego nadzoru epidemiologicznego i potencjalną potrzebę rozwoju nowych strategii prewencyjnych Zobacz więcej: Grupy ryzyka zakażeń Hib – epidemiologia szczegółowa.

Globalny zasięg programów szczepień

Do 2017 roku 191 krajów (98% państw członkowskich WHO) włączyło szczepienia przeciwko Hib do swoich programów immunizacyjnych¹². W regionie Ameryk wszystkie kraje stosują tę szczepionkę, co przyczyniło się do dramatycznego spadku inwazyjnych zakażeń spowodowanych przez tę bakterię¹².

Szacuje się, że w 2015 roku na świecie wystąpiło około 934 000 przypadków zapalenia płuc spowodowanego przez Hib u dzieci w wieku 1-59 miesięcy oraz 31 400 przypadków zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, skutkując odpowiednio 22 600 i 7 300 zgonami¹³. Wprowadzenie szczepień skoniugowanych spowodowało około 90% spadek przypadków i zgonów z powodu Hib¹³.

Nadzór epidemiologiczny i monitorowanie trendów

Współczesny nadzór nad zakażeniami Hib opiera się na wielopoziomowych systemach monitorowania. W Stanach Zjednoczonych CDC prowadzi nadzór za pomocą dwóch systemów: National Notifiable Diseases Surveillance System (NNDSS) oraz Active Bacterial Core surveillance (ABCs)⁴. Inwazyjne zakażenia H. influenzae stały się chorobą podlegającą zgłaszaniu na poziomie krajowym w 1991 roku¹.

Organizacja Panamerykańska Zdrowia (PAHO) od 2007 roku koordynuje sieć nadzoru nad zapaleniem płuc i bakteryjnym zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych w regionie Ameryk, która od 2014 roku jest częścią Globalnej Sieci Nadzoru kierowanej przez WHO¹². Obecnie w tej sieci uczestniczy dziewięć krajów i 20 szpitali Zobacz więcej: Systemy nadzoru epidemiologicznego nad zakażeniami Hib.

Wyzwania epidemiologiczne przyszłości

Mimo ogromnych sukcesów w kontroli zakażeń Hib, pozostają istotne wyzwania epidemiologiczne. W wielu krajach rozwijających się, gdzie brakuje zasobów na programy szczepień przeciwko Hib, zapadalność pozostaje wysoka³. Dodatkowo, obserwowany wzrost zakażeń spowodowanych przez inne serotypy H. influenzae wymaga ciągłego monitorowania i ewentualnego dostosowania strategii prewencyjnych.

Pandemia COVID-19 wpłynęła na epidemiologię zakażeń bakteryjnych, w tym H. influenzae. Odnotowano 49% spadek ryzyka inwazyjnych zakażeń H. influenzae podczas pandemii, jednak pod koniec 2021 roku przypadki zaczęły ponownie wzrastać¹⁴. Te obserwacje podkreślają znaczenie utrzymania wysokiego poziomu czujności epidemiologicznej i gotowości do szybkiego reagowania na zmieniające się wzorce zachorowań.