Świńska grypa – przyczyny powstania i pochodzenie wirusa H1N1

Świńska grypa, znana również jako grypa H1N1, jest chorobą układu oddechowego wywoływaną przez specyficzny typ wirusa grypy. Zrozumienie przyczyn powstania i rozwoju tej choroby wymaga przyjrzenia się złożonym procesom ewolucji wirusów oraz mechanizmom, które umożliwiły wirusowi przejście ze świń na ludzi¹².

Pochodzenie nazwy i historia wirusa

Termin „świńska grypa” powstał z powodu podobieństwa wirusa H1N1 do wirusów grypy występujących u świń. Pierwotnie wirus H1N1 był chorobą układu oddechowego świń, powodującą u tych zwierząt objawy podobne do grypy u ludzi – gorączkę, kaszel, katar oraz zaczerwienienie oczu⁵⁶. Pierwszy wirus grypy wyizolowany ze świń to właśnie H1N1, co miało miejsce w 1930 roku⁷.

Klasyczny podtyp H1N1 u świń pojawił się po raz pierwszy w zachodnim Illinois w 1918 roku podczas pandemii grypy, która spowodowała śmierć około 20 milionów ludzi na całym świecie. Od tamtej pory H1N1 pozostawał dominującym podtypem u świń w Stanach Zjednoczonych⁸⁹.

Struktura i charakterystyka wirusa H1N1

Wirus H1N1 należy do rodziny ortomyksowirusów i posiada jednoniciowy, ujemnie zorientowany genom RNA. Wirusy te charakteryzują się segmentowanym genomem, co oznacza, że ich materiał genetyczny nie stanowi pojedynczej nici RNA, lecz składa się z ośmiu różnych segmentów RNA¹⁰¹¹.

Szczep H1N1 wyróżnia się od innych szczepów grypy na podstawie powierzchniowych glikoprotein – hemaglutyniny (H) i neuraminidazy (N), które wykazują synergię metaboliczną. Hemaglutynina odpowiada za przyczepianie wirusa do zakażonej komórki i powoduje skupianie czerwonych krwinek, natomiast neuraminidaza pomaga cząsteczkom wirusa w przemieszczaniu się przez zakażoną komórkę i wspomaga proces pączkowania z komórek gospodarza¹⁰¹².

Mechanizmy mutacji i rekombinacji genetycznej

Kluczowym elementem w rozwoju świńskiej grypy są procesy mutacji genetycznych, które umożliwiają wirusom przechodzenie między różnymi gatunkami. Wirusy grypy charakteryzują się zdolnością do ciągłego zmieniania swoich genów – proces ten nazywany jest mutacją. Gdy wirus świńskiej grypy zostaje wykryty u ludzi, mówi się, że „przekroczył barierę gatunkową”, co oznacza, że zmutował w sposób umożliwiający mu wywoływanie choroby u ludzi¹³.

Szczególnie istotne są znaczące zmiany w białkach otoczkowych, znane jako przesunięcia antygenowe, które mogą prowadzić do powstania nowych szczepów grypy zdolnych do unikania odpowiedzi immunologicznej gospodarza i ułatwiania przenoszenia między ludźmi w populacjach wcześniej podatnych na zakażenie¹⁴.

Pandemia 2009 roku – powstanie nowego szczepu

Pandemia świńskiej grypy z 2009 roku była spowodowana przez szczególny wariant wirusa H1N1, który powstał w wyniku rekombinacji różnych wcześniejszych szczepów świńskich, ptasich i ludzkich wirusów grypy. Szczep z 2009 roku wykazywał kombinację segmentów pochodzących z czterech różnych wirusów grypy – świńskiej grypy północnoamerykańskiej, ptasiej grypy północnoamerykańskiej, ludzkiego szczepu grypy oraz świńskiej grypy eurazjatyckiej¹⁰¹².

Ten nowy wirus H1N1 z 2009 roku był potomkiem szczepu, który spowodował pandemię grypy w 1918 roku. Ostateczna rekombinacja genów świńskich, ptasich i ludzkich wirusów grypy typu A mogła nastąpić na meksykańskiej fermie świń, skąd nowy wirus czterokrotnej rekombinacji rozprzestrzenił się w populacji ludzkiej¹⁵¹⁶.

Przyczyny łatwego przenoszenia między ludźmi

Kluczowym czynnikiem, który sprawił, że pandemia 2009 roku była tak szybko rozprzestrzeniająca się, było to, że wirus H1N1 z 2009 roku zawierał materiał genetyczny ludzki. Dzięki obecności ludzkiego materiału genetycznego w tym wirusie świńskiej grypy, możliwe stało się przenoszenie między ludźmi, oprócz przenoszenia ze świni na człowieka i między świniami¹⁷.

Głównym problemem związanym z pojawieniem się tego nowego szczepu była bardzo ograniczona odporność w populacji na ten wirus. Ponieważ był to nowy wariant, większość ludzi nie posiadała naturalnej odporności na H1N1 świńskiej grypy, co ułatwiało jego szybkie rozprzestrzenianie się¹⁷¹⁸.

Współczesny status wirusa H1N1

Obecnie wirus H1N1 jest uważany za regularny wirus grypy sezonowej. Jest jednym z trzech wirusów zawartych w regularnej (sezonowej) szczepionce przeciw grypie. Wirus A(H1N1) jest również zapisywany jako A(H1N1)pdm09, ponieważ spowodował pandemię w 2009 roku i zastąpił poprzedni wirus A(H1N1), który krążył przed 2009 rokiem⁴¹⁹.

Wirusy H1N1 nadal krążą w populacji ludzkiej i są przyczyną sezonowych ognisk grypy, ale nie są już nazywane świńską grypą i różnią się od wirusów obecnie krążących u świń. Aby chronić ludzi przed ciężką chorobą spowodowaną przez grypę H1N1, sezonowa szczepionka przeciw grypie zwykle zawiera wirus podobny do H1N1(pdm09)²⁰.

Czynniki ryzyka i podatność na zakażenie

Zakażenia ludzi wirusami świńskiej grypy występują sporadycznie i zwykle dotyczą osób mających bezpośredni kontakt z zakażonymi świniami lub skażonym środowiskiem. Przenoszenie wirusów świńskiej grypy na ludzi jest rzadkie i nie zawsze prowadzi do wystąpienia grypy u ludzi, często skutkując jedynie wytworzeniem przeciwciał we krwi²¹²².

Osoby pracujące ze świniami mogą być narażone na ryzyko zakażenia nowymi typami grypy lub innymi chorobami pochodzącymi od zwierząt, znanymi jako choroby odzwierzęce. Zakażenia, które przenoszą się na ludzi, często występują poprzez bliski kontakt z zakażonymi świniami, ich śliną, moczem, kałem, krwią lub innymi płynami ustrojowymi⁶²³.