Stadia rozwoju zapalenia dziąseł – od zmian wczesnych do przewlekłych

Rozwój zapalenia dziąseł jest procesem stopniowym, który można podzielić na charakterystyczne stadia odzwierciedlające progresję zmian histopatologicznych i klinicznych. Klasyczne badania przeprowadzone przez Page’a i Schroedera ustaliły podstawy zrozumienia tych etapów, opisując je jako wczesne, początkowe, ustalone i zaawansowane zmiany dziąsłowe¹.

Stadium początkowe – pierwsze dni kontaktu z płytką

Stadium początkowe zapalenia dziąseł rozwija się w ciągu pierwszych 4-5 dni od nagromadzenia płytki nazębnej. Charakteryzuje się ostrą wysiękową reakcją zapalną, zwiększonym przepływem płynu dziąsłowego oraz migracją neutrofili z naczyń krwionośnych splotu poddziąsłowego znajdującego się w tkance łącznej dziąseł do bruzdy dziąsłowej².

W tym stadium obserwuje się rozszerzenie naczyń krwionośnych oraz zwiększony przepływ krwi, co stanowi pierwszą manifestację reakcji zapalnej. Neutrofile rozpoczynają niszczenie kolagenu poprzez uwalnianie kolagenaz i innych enzymów³. Można również zaobserwować odkładanie fibryny oraz początkowe niszczenie kolagenu już w stadium początkowym⁴.

Stadium wczesne – przejście do przewlekłości

Stadium wczesne pojawia się około tygodnia od rozpoczęcia odkładania płytki i jest zgodne z nadwrażliwością opóźnioną. Charakteryzuje się zmianą na głównie limfocytarne nacieki, przy czym mogą być również obecne monocyty i komórki plazmatyczne⁵. W tym stadium następuje zwiększona aktywność kolagenolityczna wraz ze wzrostem liczby makrofagów, komórek plazmatycznych oraz limfocytów T i B⁵.

Stadium wczesne odpowiada wczesnym objawom klinicznym zapalenia dziąseł i charakteryzuje się rumieniowym wyglądem klinicznym dziąseł z powodu proliferacji naczyń włosowatych i rozszerzenia naczyń. Jest to najwcześniejszy kliniczny dowód zapalenia dziąseł i może trwać 21 dni lub dłużej¹.

Stadium ustalone – przewlekła forma zapalenia

Po 15-21 dniach zapalenie dziąseł osiąga stadium ustalone, nazywane stadium III zapalenia dziąseł. Stadium to odpowiada klinicznemu obrazowi określanemu jako przewlekłe zapalenie dziąseł i zależy od wielu czynników, takich jak skład i ilość biofilmu płytki, czynniki podatności gospodarza oraz lokalne i ogólnoustrojowe czynniki ryzyka⁶.

W ustalonym zapaleniu dziąseł następuje wyraźna zmiana w typie białych krwinek obserwowanych w preparatach histologicznych. Przewaga komórek plazmatycznych jest uważana za podstawową cechę charakterystyczną ustalonej zmiany⁷. Nacieki zapalne w tym stadium charakteryzują się obecnością komórek plazmatycznych i limfocytów B, przy czym tworzy się mała kieszeń dziąsłowa wyścielona nabłonkiem kieszonkowym⁸.

W przewlekłym zapaleniu dziąseł, które występuje 2-3 tygodnie po rozpoczęciu gromadzenia płytki, naczynia krwionośne są przekrwione i przekrwione, powrót żylny jest upośledzona, a przepływ krwi jest powolny. Ustalone zapalenie dziąseł może utrzymywać się bez zmian przez miesiące lub lata. Stan ten jest odwracalny, gdy płytka jest regularnie usuwana, umożliwiając tkankom powrót do normy⁷.

Stadium zaawansowane – przejście do zapalenia przyzębia

Stadium zaawansowane zapalenia dziąseł stanowi przejście od zapalenia dziąseł do zapalenia przyzębia, które jest determinowane przez wiele czynników, takich jak skład i ilość biofilmu, odpowiedź zapalna gospodarza oraz czynniki środowiskowe i genetyczne⁶. Charakteryzuje się ono utratą przyczepienia, która jest nieodwracalna⁵.

Stadium IV zapalenia dziąseł to zaawansowane stadium zapalenia dziąseł, w którym procesy zapalne rozprzestrzeniły się poza dziąsła i na inne tkanki przyzębia. Zaawansowana zmiana ma wiele cech charakterystycznych ustalonej zmiany, ale różni się ważnie tym, że dochodzi do utraty przyczepienia tkanki łącznej i kości wyrostka zębodołowego⁹.

Mechanizmy przejścia między stadiami

Mechanizmy, które wymuszają przejście z jednego stanu do drugiego, nie są w pełni znane. Nie ma spontanicznego powrotu od ustalonej zmiany do wczesnej¹⁰. Ustalona zmiana może podążać dwiema ścieżkami: może pozostać stabilna przez miesiące lub lata albo przejść w bardziej destrukcyjną zmianę, co wydaje się być związane ze zmianą flory bakteryjnej lub infekcją dziąseł³.

Najważniejszą i stałą zmianą obserwowaną w związku z przejściem od ustalonej do zaawansowanej zmiany było owrzodzenie nabłonka. Zakłócenie bariery nabłonkowej wraz z towarzyszącym przenikaniem bakterii i ich toksycznych produktów było najważniejsze dla przekształcenia ustalonej zmiany w agresywną zmianę¹¹.

Charakterystyka kliniczna poszczególnych stadiów

Dwa najwcześniejsze objawy zapalenia dziąseł poprzedzające ustalone zapalenie dziąseł to zwiększona szybkość produkcji płynu z bruzdy dziąsłowej oraz krwawienie z bruzdy dziąsłowej przy delikatnym sonowaniu⁹. Pierwsze przejawy zapalenia dziąseł to zmiany naczyniowe polegające zasadniczo na rozszerzeniu naczyń włosowatych i zwiększonym przepływie krwi¹².

Charakter i intensywność odpowiedzi gospodarza determinują, czy ta początkowa zmiana ustępuje szybko, przywracając tkankę do stanu normalnego, czy ewoluuje w przewlekłą zmianę zapalną. Jeśli wystąpi to drugie, nacieki makrofagów i komórek limfoidalnych pojawiają się w ciągu kilku dni⁸.

Odwracalność zmian zapalnych

Sekwencja zdarzeń gojących jest odwrotna do tych opisanych dla patogenezy. Gojenie zapalenia dziąseł rozpoczyna się w tkankach łącznych¹³. Zmiany w stadiach początkowym i wczesnym są zwykle odwracalne po usunięciu płytki nazębnej i przywróceniu odpowiedniej higieny jamy ustnej. Stadium ustalone również może być odwracalne, ale wymaga bardziej intensywnego leczenia i dłuższego czasu gojenia.