Leczenie adrenoleukodystrofii – dostępne metody terapii ALD

Adrenoleukodystrofia (ALD) to złożone schorzenie genetyczne wymagające wielokierunkowego podejścia terapeutycznego¹. Obecnie nie istnieje lekarstwo całkowicie uzdrawiające tę chorobę, jednak dostępne są metody leczenia, które mogą znacząco wpłynąć na przebieg schorzenia i jakość życia pacjentów². Skuteczność terapii w dużej mierze zależy od wczesnego rozpoznania i szybkiego wdrożenia odpowiedniego leczenia³.

Strategia leczenia ALD musi być dostosowana do konkretnej postaci choroby i stopnia jej zaawansowania. W przypadku wczesnej postaci mózgowej dostępne są zaawansowane metody terapeutyczne, które mogą zatrzymać progresję choroby⁴. Dla pacjentów z niewydolnością nadnerczy konieczne jest stałe leczenie hormonalne, natomiast w przypadku postaci dorosłej (AMN) dostępne są głównie metody wsparcia objawowego⁵.

Przeszczep komórek macierzystych

Przeszczep komórek macierzystych krwiotwórczych (HSCT) pozostaje jedną z najskuteczniejszych metod leczenia wczesnej postaci mózgowej ALD⁶. Procedura ta polega na zastąpieniu uszkodzonych komórek pacjenta zdrowymi komórkami macierzystymi pochodzącymi od dawcy⁷. Przeszczepione komórki są zdolne do produkcji prawidłowego białka ALDP, którego brakuje u pacjentów z ALD⁸.

Skuteczność przeszczepu jest najwyższa, gdy zostanie wykonany we wczesnym stadium choroby, zanim pojawią się objawy neurologiczne lub gdy są one jeszcze bardzo łagodne⁹. Pacjenci kwalifikujący się do przeszczepu muszą mieć wskaźnik Loes poniżej 8-9 punktów, który określa stopień zaawansowania zmian w mózgu na podstawie badania MRI¹⁰. Źródłem komórek macierzystych może być szpik kostny lub krew pępowinowa¹¹.

Przeszczep niesie ze sobą znaczące ryzyko powikłań, w tym śmiertelność sięgającą nawet 40%¹². Przed procedurą konieczne jest zniszczenie układu immunologicznego pacjenta za pomocą chemioterapii lub radioterapii, co naraża go na zakażenia¹³. Dodatkowo może wystąpić choroba przeszczep przeciwko gospodarzowi oraz problemy z przyjęciem się przeszczepu¹⁴. Zobacz więcej: Przeszczep komórek macierzystych w leczeniu adrenoleukodystrofii

Terapia genowa

Terapia genowa stanowi przełomową alternatywę dla przeszczepu komórek macierzystych od dawcy¹⁵. W 2022 roku amerykańska Agencja ds. Żywności i Leków (FDA) zatwierdziła pierwszy preparat do terapii genowej ALD – eliwaldogen autotemcel, sprzedawany pod nazwą handlową Skysona¹⁶. Terapia ta jest przeznaczona dla chłopców w wieku 4-17 lat z wczesną, aktywną postacią mózgową ALD¹⁷.

Procedura polega na pobraniu własnych komórek macierzystych pacjenta, wprowadzeniu do nich prawidłowej kopii genu ABCD1 za pomocą wektora lentiwirusowego, a następnie przeszczepeniu zmodyfikowanych komórek z powrotem do organizmu¹⁸. Główną zaletą tej metody jest brak ryzyka choroby przeszczep przeciwko gospodarzowi, ponieważ wykorzystuje się własne komórki pacjenta¹⁹. Ponadto eliminuje się konieczność poszukiwania zgodnego dawcy²⁰.

Badania kliniczne wykazały, że terapia genowa skutecznie stabilizuje przebieg choroby u 88% pacjentów²¹. Koszt leczenia wynosi około 3 milionów dolarów, jednak ubezpieczenia zdrowotne w USA pokrywają to leczenie²². Terapia nie jest obecnie dostępna w Europie ze względu na wysokie koszty²³. Zobacz więcej: Terapia genowa w leczeniu adrenoleukodystrofii - SKYSONA

Leczenie niewydolności nadnerczy

Około 90% chłopców z ALD rozwija niewydolność nadnerczy, znaną również jako choroba Addisona²⁴. Stan ten może wystąpić już w pierwszym roku życia, przed pojawieniem się objawów neurologicznych²⁵. Niewydolność nadnerczy może być zagrażająca życiu, jeśli nie zostanie odpowiednio leczona²⁶.

Leczenie polega na hormonalnej terapii zastępczej z użyciem kortykosteroidów, głównie hydrokortyzonem²⁷. Pacjenci wymagają regularnego monitorowania funkcji nadnerczy poprzez badanie poziomu ACTH i kortyzolu we krwi²⁸. W niektórych przypadkach konieczne jest również podawanie mineralokortykoidów, choć nie wszyscy pacjenci z ALD tego wymagają²⁹.

Olej Lorenzo

Olej Lorenzo to mieszanka dwóch tłuszczów – kwasu oleinowego i kwasu erukowego, opracowana przez Augusto i Michaelę Odone dla ich syna Lorenzo³⁰. Preparat ten działa poprzez obniżenie poziomu bardzo długołańcuchowych kwasów tłuszczowych we krwi³¹. Badania wskazują, że olej Lorenzo może być skuteczny w zapobieganiu wystąpieniu objawów u bezobjawowych chłopców z ALD³².

W badaniu opublikowanym w 2005 roku, które objęło 89 chłopców z ALD przyjmujących olej Lorenzo i stosujących dietę niskotłuszczową, 74% nie rozwinęło objawów neurologicznych po średnio siedmiu latach obserwacji³³. Jednak preparat nie jest skuteczny u pacjentów, u których już wystąpiły objawy neurologiczne³⁴. Olej Lorenzo nie jest zatwierdzony przez FDA i jest nadal uważany za eksperymentalny lek³⁵.

Obecnie wielu lekarzy w USA nie zaleca już stosowania oleju Lorenzo jako leczenia ALD³⁶. Dane dotyczące skuteczności oleju Lorenzo jako leczenia modyfikującego przebieg choroby są niewystarczające³⁷. Koszt miesięcznego leczenia przekracza 400 dolarów, a nie wszystkie firmy ubezpieczeniowe pokrywają ten koszt³⁸.

Leczenie wspomagające i objawowe

Leczenie wspomagające odgrywa kluczową rolę w poprawie jakości życia pacjentów z ALD³⁹. Fizjoterapia może pomóc w łagodzeniu sztywności mięśniowej i skurczy, a także w utrzymaniu sprawności ruchowej⁴⁰. Szczególnie zalecana jest dla osób z postacią dorosłą (AMN), ponieważ może pomóc w budowaniu siły mięśni i radzeniu sobie ze spastycznością⁴¹.

Terapia okupacyjna może pomóc pacjentom w znalezieniu łatwiejszych sposobów wykonywania codziennych czynności i utrzymaniu samodzielności⁴². Logopedia jest wskazana dla pacjentów z problemami z mową i połykaniem⁴³. Lekarz może również przepisać leki pomagające w łagodzeniu objawów, takich jak sztywność i napady padaczkowe⁴⁴.

W miarę postępu choroby mogą być potrzebne pomoce techniczne, takie jak wózki inwalidzkie i inne urządzenia ułatwiające poruszanie się⁴⁵. Masaż, szczególnie dłoni i stóp, może pomóc poprawić krążenie, stymulować nerwy i czasowo łagodzić ból⁴⁶. Istnieją również doniesienia o potencjalnych korzyściach z akupunktury⁴⁷.

Badania kliniczne i przyszłe terapie

Trwają intensywne badania nad nowymi metodami leczenia ALD. Jednym z obiecujących kierunków jest leriglitazon, selektywny agonista receptora PPAR gamma, który w badaniach wykazał zdolność do zatrzymywania progresji choroby u dorosłych pacjentów z wczesną postacią mózgową⁴⁸. W badaniu obejmującym 13 pacjentów, u 10 choroba ustabilizowała się klinicznie i radiologicznie przez okres do dwóch lat⁴⁹.

Inne kierunki badań obejmują technologię CRISPR do tworzenia modeli zwierzęcych choroby oraz terapię genową z użyciem wektorów AAV⁵⁰. Naukowcy badają również możliwość wykorzystania mezenchymalnych komórek macierzystych oraz upregulacji genów podobnych do genu ALD⁵¹. Projekt Myelin prowadzi badania nad terapiami, które mogłyby faktycznie przywrócić utraconą mielinę⁵².

Znaczenie wczesnego rozpoznania

Wczesne rozpoznanie ALD ma kluczowe znaczenie dla skuteczności leczenia⁵³. Dostępne terapie mogą zatrzymać progresję choroby, ale nie odwracają już istniejących uszkodzeń neurologicznych⁵⁴. Z tego powodu wprowadzanie przesiewowych badań noworodków w kierunku ALD jest tak ważne⁵⁵. Wiele stanów w USA już wprowadziło takie badania, a podobne wysiłki są podejmowane w innych krajach⁵⁶.

Regularne badania kontrolne, w tym coroczne badania MRI mózgu u bezobjawowych pacjentów, pozwalają na wczesne wykrycie początku postaci mózgowej⁵⁷. Pomiar poziomu bardzo długołańcuchowych kwasów tłuszczowych może pomóc w ratowaniu życia poprzez umożliwienie wczesnej interwencji terapeutycznej⁵⁸. Dla pacjentów z zaawansowaną postacią mózgowej ALD, gdy przeszczep i terapia genowa nie są już wskazane, konieczna jest wysokiej jakości opieka objawowa⁵⁹.