Pirazynamid – porównanie substancji czynnych

Pirazynamid, etambutol i streptomycyna to leki przeciwgruźlicze o różnych mechanizmach działania, stosowane w terapii skojarzonej, różniące się wskazaniami i bezpieczeństwem.

Porównywane substancje czynne – podstawowe informacje

W leczeniu gruźlicy kluczowe miejsce zajmują trzy substancje czynne: pirazynamid, etambutol oraz streptomycyna. Wszystkie należą do grupy leków przeciwprątkowych, stosowanych w terapii skojarzonej, by zwiększyć skuteczność leczenia i zapobiegać powstawaniu oporności prątków¹²³. Pirazynamid i etambutol są lekami pierwszego rzutu w leczeniu gruźlicy, natomiast streptomycyna, choć również stosowana w gruźlicy, należy do antybiotyków aminoglikozydowych i wykazuje aktywność także wobec innych bakterii⁴.

• Wszystkie leki działają na prątki gruźlicy, jednak różnią się siłą działania, mechanizmem oraz zakresem wskazań¹²³.
• Stosuje się je zawsze w połączeniu z innymi lekami przeciwgruźliczymi, by zapobiegać rozwojowi oporności bakterii⁵⁶⁴.
• Ich podanie, dawkowanie i bezpieczeństwo różnią się w zależności od wieku pacjenta oraz stanu zdrowia⁷⁸⁹.

Wskazania do stosowania – kiedy sięgamy po pirazynamid, etambutol i streptomycynę?

Wszystkie trzy leki są stosowane w leczeniu gruźlicy, jednak ich zastosowanie różni się szczegółami:

• Pirazynamid – stosowany głównie w pierwszej fazie leczenia gruźlicy, w terapii intensywnej, zwykle przez pierwsze dwa miesiące, zawsze w połączeniu z innymi lekami. Może być używany zarówno w gruźlicy płuc, jak i pozapłucnej, zwłaszcza w przypadku szczepów opornych na izoniazyd lub ryfampicynę⁵.
• Etambutol – wykorzystywany również w terapii skojarzonej w leczeniu gruźlicy płuc, opłucnej oraz pozapłucnej, ale tylko jeśli prątki są wrażliwe na ten lek. Może być stosowany u dorosłych i młodzieży powyżej 13. roku życia⁶⁸.
• Streptomycyna – używana w leczeniu gruźlicy w połączeniu z innymi lekami, ale także w terapii innych ciężkich zakażeń bakteryjnych (np. dżuma, tularemia, bruceloza). W gruźlicy podaje się ją w pierwszej fazie leczenia, przez około dwa miesiące⁴.

Warto podkreślić, że streptomycyna ma najszersze wskazania poza gruźlicą, podczas gdy pirazynamid i etambutol są wykorzystywane niemal wyłącznie w terapii gruźlicy⁴.

Mechanizm działania i właściwości farmakokinetyczne – jak działają leki przeciwgruźlicze?

Chociaż wszystkie trzy leki należą do grupy leków przeciwprątkowych, ich mechanizmy działania są odmienne:

• Pirazynamid jest prolekiem, który w organizmie przekształca się w aktywną postać – kwas pirazynowy. Działa na prątki gruźlicy, zwłaszcza w kwaśnym środowisku, charakterystycznym dla wczesnej fazy zakażenia. Dzięki temu jest szczególnie skuteczny na początku leczenia¹¹¹.
• Etambutol działa bakteriostatycznie, hamując wzrost prątków przez zaburzenie metabolizmu komórkowego i uszkodzenie ściany komórkowej bakterii. Działa zarówno na prątki wewnątrz-, jak i zewnątrzkomórkowe².
• Streptomycyna to antybiotyk aminoglikozydowy, który blokuje syntezę białka w komórkach bakteryjnych, prowadząc do ich śmierci. Najlepiej działa w środowisku lekko zasadowym, a jego skuteczność jest najwyższa w pierwszej fazie leczenia³.

Pod względem farmakokinetyki, pirazynamid i etambutol są podawane doustnie i dobrze wchłaniają się z przewodu pokarmowego, podczas gdy streptomycyna podawana jest wyłącznie domięśniowo, ponieważ nie wchłania się z przewodu pokarmowego¹²¹³¹⁴. Pirazynamid i etambutol dobrze przenikają do tkanek, w tym do płuc, a pirazynamid także do płynu mózgowo-rdzeniowego. Streptomycyna natomiast słabo przenika do ośrodkowego układu nerwowego i kości, ale osiąga wysokie stężenia w płynach pozakomórkowych oraz w jamach gruźliczych¹²¹³¹⁴.

Przeciwwskazania i środki ostrożności – na co należy uważać?

Każdy z leków ma inne przeciwwskazania i wymaga indywidualnej oceny przed zastosowaniem:

• Pirazynamid nie powinien być stosowany u osób z niewydolnością wątroby, dną moczanową, porfirią, ani u kobiet w ciąży i karmiących piersią. U dzieci zaleca się stosowanie wyłącznie w warunkach szpitalnych¹⁵¹⁰.
• Etambutol jest przeciwwskazany u osób z zapaleniem nerwu wzrokowego, ciężką niewydolnością nerek, a także u dzieci poniżej 13 lat oraz u kobiet w ciąży¹⁶. Wymaga regularnych kontroli okulistycznych z powodu ryzyka zaburzeń widzenia¹⁷.
• Streptomycyna nie powinna być stosowana u osób z chorobami narządu słuchu, zaburzeniami błędnika czy miastenią. Należy zachować szczególną ostrożność u pacjentów z niewydolnością nerek oraz u małych dzieci – u których może dojść do groźnych powikłań neurologicznych¹⁸¹⁹.

Przeciwwskazania te są istotne, ponieważ w niektórych przypadkach, gdy jedna z substancji jest przeciwwskazana, możliwe jest zastosowanie innej z tej samej grupy leków.

Bezpieczeństwo stosowania u szczególnych grup pacjentów

Różnice w bezpieczeństwie stosowania pirazynamidu, etambutolu i streptomycyny są szczególnie ważne u dzieci, kobiet w ciąży i karmiących piersią oraz u osób z chorobami nerek lub wątroby:

• Dzieci: Pirazynamid można stosować u dzieci, ale wyłącznie w warunkach szpitalnych. Etambutol nie jest zalecany dla dzieci poniżej 13 lat, natomiast streptomycynę można podawać także najmłodszym, z zachowaniem dużej ostrożności¹⁰⁸⁹.
• Kobiety w ciąży: Zarówno pirazynamid, jak i etambutol są przeciwwskazane w ciąży. Streptomycyna może być zastosowana wyłącznie wtedy, gdy nie ma bezpieczniejszej alternatywy i istnieje konieczność leczenia¹⁵¹⁶²⁰.
• Karmienie piersią: Wszystkie trzy leki przenikają do mleka matki. W przypadku pirazynamidu i streptomycyny karmienie piersią należy przerwać, przy etambutolu – nie zaleca się karmienia piersią w trakcie terapii²¹²²²⁰.
• Osoby z niewydolnością nerek: Wszystkie trzy leki wymagają ostrożności i dostosowania dawki. Etambutol i streptomycyna są szczególnie niebezpieczne w ciężkiej niewydolności nerek i mogą wymagać znacznego ograniczenia dawki lub są przeciwwskazane¹⁶²³.
• Osoby z chorobami wątroby: Pirazynamid jest przeciwwskazany w niewydolności wątroby, a jego stosowanie wymaga regularnej kontroli czynności tego narządu¹⁵.

Porównanie najważniejszych cech – tabela

Pirazynamid, etambutol i streptomycyna – wybór leku zależny od indywidualnej sytuacji

Wybór między pirazynamidem, etambutolem i streptomycyną w leczeniu gruźlicy zależy od wieku pacjenta, chorób towarzyszących, stanu narządów wewnętrznych oraz innych czynników indywidualnych⁵⁶⁴. Choć wszystkie te leki mają wspólne wskazania, różnią się mechanizmem działania, bezpieczeństwem stosowania w określonych grupach pacjentów oraz potencjalnymi działaniami niepożądanymi. Właściwy dobór i monitorowanie leczenia to klucz do skutecznej i bezpiecznej terapii gruźlicy.