Dawkowanie fentanylu – ogólne zasady

Fentanyl (Fentanylum) jest bardzo silnym lekiem przeciwbólowym z grupy opioidów, wykorzystywanym w leczeniu bólu o dużym nasileniu. Dostępny jest w różnych postaciach i może być podawany na kilka sposobów, co wpływa na schematy dawkowania12345. Odpowiednią dawkę i postać leku dobiera zawsze lekarz, indywidualnie do potrzeb pacjenta.

Dostępne postacie i drogi podania

  • Roztwór do wstrzykiwań: podawany dożylnie, domięśniowo, podskórnie, zewnątrzoponowo lub podpajęczynówkowo16.
  • Plastry przezskórne (transdermalne): uwalniają fentanyl przez skórę do krwiobiegu przez 72 godziny27.
  • Tabletki podpoliczkowe i podjęzykowe: stosowane doraźnie w leczeniu tzw. bólu przebijającego, rozpuszczają się w jamie ustnej35.
  • Aerozol do nosa: działa bardzo szybko, wykorzystywany także w bólu przebijającym4.

Standardowe dawkowanie u dorosłych

  • Roztwór do wstrzykiwań: dawka zależy od zastosowania i może wynosić od 50 do 3500 mikrogramów (µg), a nawet więcej przy bardzo rozległych zabiegach operacyjnych. Dawki powyżej 200 µg stosuje się tylko podczas znieczulenia86.
  • Plastry przezskórne: dostępne są o mocy 12, 25, 50, 75 i 100 µg/h. Plaster zmienia się co 72 godziny. Początkową dawkę ustala się na podstawie wcześniejszego stosowania innych opioidów27.
  • Tabletki podpoliczkowe/podjęzykowe: dawka dobierana indywidualnie, zwykle zaczyna się od najniższej dostępnej (np. 100 µg dla tabletek podpoliczkowych, 133 µg dla podjęzykowych), a następnie zwiększa w razie potrzeby35.
  • Aerozol do nosa: początkowa dawka to 50 µg do jednego nozdrza, w razie potrzeby można ją zwiększać. Między dawkami należy zachować przerwę co najmniej 10 minut9.

Częstotliwość podawania i czas trwania leczenia

  • Roztwory do wstrzykiwań: jednorazowo lub we wlewie, w zależności od zabiegu i zapotrzebowania na ból86.
  • Plastry: zmienia się co 72 godziny, ale u niektórych pacjentów można zmieniać co 48 godzin, jeśli działanie jest niewystarczające107.
  • Tabletki i aerozol: stosowane doraźnie przy bólu przebijającym, nie częściej niż 4 razy na dobę. Po każdej dawce należy odczekać zalecany czas przed podaniem kolejnej1112.
Ważne: Schematy dawkowania fentanylu zawsze muszą być indywidualnie dostosowane do pacjenta, zwłaszcza przy zmianie drogi podania lub przejściu z innego opioidu. Lekarz bierze pod uwagę nie tylko nasilenie bólu, ale także wiek, masę ciała, inne choroby, a także tolerancję na opioidy. Niewłaściwe stosowanie fentanylu, szczególnie u osób nieprzyjmujących wcześniej opioidów, może prowadzić do poważnych powikłań, w tym groźnej depresji oddechowej1314.

Dawkowanie fentanylu w szczególnych grupach pacjentów

Dzieci i młodzież

  • Roztwór do wstrzykiwań: dzieci od 2 do 11 lat – dawka 1–3 µg/kg masy ciała (mc.), dawka dodatkowa 1–1,25 µg/kg mc. (zarówno przy oddychaniu spontanicznym, jak i wspomaganym)1516.
  • Plastry przezskórne: można stosować tylko u dzieci od 2. roku życia, które już przyjmują inne opioidy. Przykładowo, u dzieci ważących 30–44 mg doustnej morfiny/dobę – plaster 12 µg/h; 45–134 mg morfiny/dobę – plaster 25 µg/h177.
  • Tabletki podpoliczkowe, podjęzykowe i aerozol do nosa: nie zaleca się stosowania u dzieci i młodzieży poniżej 18 lat (brak danych o bezpieczeństwie i skuteczności)181920.

Pacjenci w podeszłym wieku

  • Roztwór do wstrzykiwań: należy stosować mniejsze dawki początkowe i obserwować reakcję organizmu, aby uniknąć przedawkowania2122.
  • Plastry przezskórne, tabletki, aerozol: również zaleca się ostrożność i rozpoczynanie od najniższej dostępnej dawki, ze względu na większą wrażliwość i wolniejszy metabolizm leku237242520.

Pacjenci z zaburzeniami czynności nerek

  • Roztwór do wstrzykiwań i inne postacie: zaleca się zmniejszenie dawki oraz ścisłe monitorowanie pacjenta, ponieważ wydalanie fentanylu może być spowolnione, co zwiększa ryzyko działań niepożądanych26162728242520.

Pacjenci z zaburzeniami czynności wątroby

  • Wszystkie postacie: wymagana jest ostrożność oraz ewentualna modyfikacja dawki, ponieważ fentanyl metabolizowany jest w wątrobie. W razie zaburzeń czynności tego narządu lek może dłużej utrzymywać się w organizmie2729242520.

Kobiety w ciąży i karmiące piersią

  • Stosowanie fentanylu w ciąży i w czasie karmienia piersią jest możliwe wyłącznie wtedy, gdy lekarz uzna, że korzyści przewyższają ryzyko. Fentanyl może powodować depresję oddechową u noworodka, szczególnie po podaniu w trakcie porodu302729.
Ważne dla bezpieczeństwa:

  • Fentanyl jest lekiem bardzo silnym, dlatego nie wolno samodzielnie modyfikować dawki ani zmieniać postaci leku.
  • Nagłe odstawienie leku może prowadzić do objawów odstawiennych (np. niepokój, nudności, biegunka, bóle mięśni).
  • W przypadku podejrzenia przedawkowania (senność, trudności w oddychaniu, utrata przytomności) należy niezwłocznie wezwać pomoc medyczną3132.
  • Nie przechowuj fentanylu w miejscach dostępnych dla dzieci – przypadkowe użycie może być śmiertelnie niebezpieczne3334.

Zmiany dawkowania w zależności od wskazania

Fentanyl jest stosowany zarówno w terapii bólu przewlekłego (np. plastry, wlewy) jak i doraźnie w bólu przebijającym (np. tabletki podpoliczkowe, podjęzykowe, aerozol do nosa). W leczeniu przewlekłym stosuje się najczęściej plastry lub wlewy dożylne/podskórne, natomiast w bólu przebijającym – tabletki lub aerozol, których dawkę ustala się indywidualnie, zaczynając od najmniejszej dostępnej i zwiększając w razie potrzeby2354.

Maksymalna dawka dobowa i ryzyko przedawkowania

  • Plastry: dawki powyżej 300 µg/h wymagają szczególnej ostrożności i rozważenia innych metod leczenia bólu357.
  • Tabletki i aerozol: nie należy stosować więcej niż czterech dawek na dobę. W przypadku braku skuteczności lub konieczności częstszego stosowania należy zgłosić się do lekarza1112.
  • Roztwór do wstrzykiwań: najwyższe dawki zarezerwowane są dla pacjentów w znieczuleniu ogólnym pod kontrolą anestezjologa366.

Podsumowanie – fentanyl i jego dawkowanie w różnych grupach pacjentów

Grupa pacjentów Schemat dawkowania
Dorośli
  • Roztwór do wstrzykiwań: 50–3500 µg, dostosowane indywidualnie86.
  • Plastry: 12–100 µg/h, zmiana co 72 godziny, dawka zależna od wcześniejszego stosowania opioidów27.
  • Tabletki podpoliczkowe/podjęzykowe: dobór dawki indywidualny, początkowo najniższa dostępna35.
  • Aerozol do nosa: początkowo 50 µg, potem ewentualnie zwiększanie dawki9.
Dzieci (2–17 lat)
  • Roztwór do wstrzykiwań: 1–3 µg/kg mc., dawka dodatkowa 1–1,25 µg/kg mc.1516.
  • Plastry: od 2. roku życia, tylko u dzieci już przyjmujących opioidy – 12 µg/h lub 25 µg/h w zależności od wcześniejszej dawki morfiny177.
  • Tabletki podpoliczkowe/podjęzykowe, aerozol do nosa: nie zalecane181920.
Osoby starsze
  • Wszystkie postacie: stosować mniejsze dawki początkowe, obserwować pod kątem działań niepożądanych21237242520.
Pacjenci z niewydolnością nerek
  • Może być konieczne zmniejszenie dawki i ścisłe monitorowanie26162728242520.
Pacjenci z niewydolnością wątroby
  • Może być konieczne zmniejszenie dawki i ścisłe monitorowanie2729242520.
Kobiety w ciąży i karmiące
  • Stosowanie możliwe tylko, gdy korzyści przewyższają ryzyko, po konsultacji z lekarzem302729.

Pytania i odpowiedzi

Jak często można zmieniać plaster fentanyl?

Plaster fentanyl zmienia się zazwyczaj co 72 godziny, ale w razie potrzeby – np. przy niewystarczającym działaniu – lekarz może zalecić zmianę co 48 godzin.12

Czy fentanyl można stosować u dzieci?

Fentanyl w plastrach można stosować u dzieci od 2. roku życia, które już wcześniej przyjmowały inne opioidy. Inne postacie (np. tabletki, aerozol do nosa) nie są zalecane dla dzieci.34

Jak dobiera się dawkę fentanylu w plastrach?

Dawka plastra ustalana jest na podstawie wcześniejszego leczenia opioidami i stopniowo dostosowywana przez lekarza w zależności od skuteczności i tolerancji.52

Jakie są objawy przedawkowania fentanylu?

Do objawów przedawkowania należą trudności w oddychaniu, senność, utrata przytomności, a nawet zatrzymanie oddechu. W takim przypadku konieczna jest natychmiastowa pomoc medyczna.67

Czy można samodzielnie zmieniać dawkę fentanylu?

Nie wolno samodzielnie zmieniać dawki fentanylu. Wszelkie zmiany powinny być ustalane z lekarzem.89