Benzokaina – przeciwwskazania

Czym jest benzokaina i kiedy należy zwrócić uwagę na przeciwwskazania?

Benzokaina (łac. Benzocainum) to substancja czynna należąca do grupy środków miejscowo znieczulających. Działa poprzez blokowanie przewodzenia impulsów nerwowych, co prowadzi do eliminacji uczucia bólu i świądu w miejscu podania¹². Stosuje się ją w różnych postaciach: żelach, maściach, pudrach płynnych, czopkach, tabletkach do ssania oraz płynach do jamy ustnej. Benzokaina jest obecna także w preparatach złożonych, gdzie może być łączona m.in. z mentolem, tlenkiem cynku czy heparyną sodową³⁴. Mimo że jej działanie przynosi ulgę, w pewnych przypadkach jej stosowanie jest przeciwwskazane (bezwzględnie lub względnie), a czasami wymaga szczególnej ostrożności. Znajomość tych sytuacji pozwala uniknąć poważnych powikłań i zwiększa bezpieczeństwo terapii.

Przeciwwskazania bezwzględne – kiedy benzokaina jest zakazana?

• Nadwrażliwość na benzokainę lub inne składniki preparatu – osoby uczulone na benzokainę, inne substancje czynne (np. mentol, tlenek cynku, lewomentol, wyciągi roślinne) lub pomocnicze, nie powinny stosować leków z benzokainą. Kontakt z substancją może wywołać silną reakcję alergiczną, objawiającą się m.in. świądem, zaczerwienieniem, wysypką, a nawet reakcją anafilaktyczną^{5678910111213}.
• Dzieci w wieku poniżej 2 lat – w tej grupie wiekowej benzokaina nie powinna być stosowana w żadnej postaci ze względu na ryzyko groźnego powikłania – methemoglobinemii (zaburzenia transportu tlenu przez krew)⁸¹⁴¹⁰.
• Dzieci w wieku poniżej 12 lat – w większości preparatów, szczególnie do stosowania w jamie ustnej i na skórę, benzokaina jest przeciwwskazana u dzieci poniżej 12 lat, chyba że lekarz zaleci inaczej^156111213.
• Methemoglobinemia obecnie lub w wywiadzie – osoby z tym schorzeniem lub z jego występowaniem w przeszłości nie mogą stosować benzokainy, gdyż lek może ponownie wywołać ten stan¹²¹³.
• Stosowanie na otwarte rany, owrzodzenia, błony śluzowe, zmiany sączące i wysiękowe – benzokainy nie należy nakładać na uszkodzoną skórę, rany, owrzodzenia ani błony śluzowe (jeśli nie jest to wskazane), ponieważ może dojść do nadmiernego wchłaniania leku i wzrostu ryzyka działań niepożądanych, w tym methemoglobinemii^689101113.
• Stosowanie na duże powierzchnie skóry – nie zaleca się aplikowania benzokainy na rozległe partie ciała, co grozi większym wchłanianiem i działaniami ogólnoustrojowymi⁸⁹¹⁰.
• Długotrwałe stosowanie – benzokaina nie powinna być używana przez dłuższy czas bez konsultacji z lekarzem, gdyż może wywołać reakcje alergiczne i inne działania niepożądane¹⁶⁸⁹¹⁰.
• Leczenie sulfonamidami – nie należy stosować benzokainy u osób leczonych sulfonamidami, ponieważ może dojść do interakcji i powikłań zdrowotnych⁶.
• Choroba nowotworowa jelita grubego – dotyczy preparatów doodbytniczych (czopki); stosowanie benzokainy jest wtedy przeciwwskazane⁷.
• Małe stężenie cholinoesterazy w osoczu – osoby z tą rzadką przypadłością nie powinny przyjmować benzokainy¹³.
• Dziedziczna nietolerancja fruktozy – przeciwwskazanie dotyczy niektórych tabletek do ssania zawierających benzokainę i izomalt¹³.

Przeciwwskazania względne – kiedy stosować tylko po ocenie ryzyka

• Dzieci powyżej 2 lat – w tej grupie wiekowej benzokainę można stosować wyłącznie z zachowaniem ostrożności i tylko na zlecenie lekarza. Ryzyko methemoglobinemii wciąż istnieje¹⁷¹⁴.
• Dzieci w wieku 12-18 lat – w niektórych postaciach, zwłaszcza do stosowania na błony śluzowe, stosowanie benzokainy wymaga konsultacji lekarskiej¹⁵¹⁸.
• Stosowanie pod opatrunki okluzyjne – nie zaleca się nakładania benzokainy pod szczelne opatrunki, gdyż może to zwiększyć jej wchłanianie i ryzyko działań ogólnoustrojowych⁹.
• Ciąża i karmienie piersią – należy zachować ostrożność, zwłaszcza jeśli preparat zawiera etanol lub inne składniki, które mogą przenikać do mleka matki¹⁵.
• Stosowanie z innymi lekami – szczególną ostrożność należy zachować w przypadku przyjmowania sulfonamidów lub leków, które mogą wchodzić w interakcje z benzokainą⁶.
• Choroby serca, zaburzenia oddychania, niedobory enzymatyczne – pacjenci z astmą, zapaleniem oskrzeli, rozedmą płuc, chorobami serca czy niedoborami enzymów biorących udział w przemianie hemoglobiny są bardziej narażeni na powikłania związane z methemoglobinemią¹⁹.

Kiedy należy zachować szczególną ostrożność?

Stosowanie benzokainy nie jest bezwzględnie przeciwwskazane, ale wymaga szczególnej uwagi w poniższych sytuacjach:

• Pacjenci z wywiadem alergicznym – należy zachować czujność, gdyż istnieje zwiększone ryzyko wystąpienia reakcji nadwrażliwości²⁰.
• Pacjenci w podeszłym wieku, ciężko chorzy, osłabieni – u tych osób może wystąpić silniejsze działanie ogólnoustrojowe benzokainy, dlatego może być konieczne zastosowanie mniejszej dawki¹⁹.
• Stosowanie na błony śluzowe jamy ustnej i gardła – należy unikać stosowania benzokainy w przypadku ran i owrzodzeń jamy ustnej, ciężkiego urazu błony śluzowej lub miejscowych zakażeń, gdyż może dojść do zwiększonego wchłaniania i zmniejszenia skuteczności leku¹³²¹.
• Stosowanie u dzieci i młodzieży powyżej 2 lat – wymaga ostrożności i monitorowania objawów niepożądanych, szczególnie methemoglobinemii¹⁷¹⁴.
• Stosowanie preparatów złożonych – jeśli lek zawiera także inne substancje czynne (np. mentol, tlenek cynku, chloroheksydynę), należy wziąć pod uwagę przeciwwskazania i ostrzeżenia dotyczące tych składników³²²²³.
• Pacjenci z nietolerancją niektórych cukrów lub aspartamu – dotyczy to niektórych tabletek do ssania; należy sprawdzić skład leku przed jego zastosowaniem²⁴.

Tabela podsumowująca przeciwwskazania benzokainy

Benzokaina – bezpieczeństwo stosowania i podsumowanie przeciwwskazań

Benzokaina jest skutecznym środkiem do miejscowego łagodzenia bólu i świądu, ale jej stosowanie wiąże się z istotnymi ograniczeniami i przeciwwskazaniami. Szczególną uwagę należy zwrócić na wiek pacjenta, obecność alergii, stan skóry lub błon śluzowych oraz inne współistniejące schorzenia. Preparaty z benzokainą nie powinny być stosowane u małych dzieci, osób z methemoglobinemią, w przypadku nadwrażliwości czy na uszkodzoną skórę i błony śluzowe. Warto także pamiętać o ostrożności u pacjentów w podeszłym wieku oraz w czasie ciąży i karmienia piersią. Przestrzeganie zaleceń dotyczących stosowania benzokainy oraz znajomość przeciwwskazań pozwalają uniknąć groźnych powikłań i zapewnić bezpieczne leczenie.