Mirt zwyczajny

Czym jest mirt zwyczajny i co zawiera?

Mirt zwyczajny (Myrtus communis L.) to wiecznie zielony krzew z rodziny Myrtaceae, rosnący dziko w basenie Morza Śródziemnego i na Bliskim Wschodzie⁸. W ziołolecznictwie wykorzystuje się przede wszystkim liście, gałązki i owoce. Olejek z mirtu zwyczajnego – uzyskiwany najczęściej przez destylację parową świeżych liści – jest najczęściej badaną formą tej rośliny⁹.

Profil fitochemiczny mirtu jest rozbudowany. Trzy monoterpeny – cineol (1,8-cyneol), limonene i alfa-pinen – tworzą razem frakcję określaną jako myrtol; to główne składniki odpowiedzialne za działanie na drogi oddechowe¹. Olejek zawiera też myrtenol, octan myrtenylowy i linalool¹⁰. W owocach i liściach obecne są polifenole: kwas galusowy (do 708 mg/dm³ w ekstraktach wodnych), kwas elagowy, kwas gentyzowy, glikozydy kwercetyny oraz mirycetyna-3-O-ramnozyd²¹⁰. Uzupełniają je taniny, antocyjany i kwasy tłuszczowe¹¹.

Jak mirt działa na organizm – mechanizmy działania

Cineol jest kluczowym składnikiem decydującym o działaniu na drogi oddechowe: działa wykrztuśnie, mukolitycznie i rozkurczowo na oskrzela¹². Myrtol – mieszanina cineolu, limonenu i alfa-pinenu – wykazuje w badaniach aktywność przeciwbakteryjną, w tym wobec Mycobacterium tuberculosis, prawdopodobnie dzięki synergii tych trzech związków¹³.

Myrtenol hamuje w modelach zwierzęcych szlaki cyklooksygenazy (COX), co przekłada się na potencjał przeciwzapalny i przeciwbólowy¹⁴. Flawonoidy – zwłaszcza mirycetyna i kwercetyna – wykazują w badaniach in vitro właściwości antyoksydacyjne, przeciwwirusowe i modulujące odpowiedź immunologiczną¹⁴. Warto podkreślić: wyniki tych badań laboratoryjnych i na zwierzętach nie są równoznaczne z udowodnionym działaniem u ludzi – kliniczne potwierdzenie wymaga dalszych badań.

Taniny i kwasy fenolowe obecne w owocach działają ściągająco i wykazują aktywność przeciwdrobnoustrojową w warunkach laboratoryjnych, m.in. wobec Staphylococcus aureus¹⁴. Owoce mirtu charakteryzują się też wysoką aktywnością antyoksydacyjną – w jednym z badań analitycznych wyniosła ona 77% (metodą DPPH/ABTS), a zawartość flawonoidów sięgnęła 372 mg QE/ml².

Tradycyjne zastosowania mirtu – co mówi historia i etnobotanika?

Mirt od tysiącleci zajmuje ważne miejsce w medycynie tradycyjnej basenu Morza Śródziemnego, Persji i Bliskiego Wschodu. Liście i gałązki stosowano przy infekcjach dróg oddechowych – zapaleniu oskrzeli, kaszlu krztuśnym i gruźlicy – oraz przy dolegliwościach układu moczowego, biegunkach i pasożytach jelitowych¹⁶. Zewnętrznie okłady z liści przykładano na rany i podrażnioną skórę, a napary pito przy niestrawności i refluksie¹⁷.

W medycynie perskiej owoce mirtu były podawane przy obfitych krwawieniach miesiączkowych, a wyciągi liściowe – przy zmianach aftowych w jamie ustnej³. Mirt łączono też z tymiankiem, szałwią i eukaliptusem w synergetycznych mieszankach wspierających oddychanie¹⁸. Tradycja ta stanowi punkt wyjścia dla współczesnych badań, choć sama w sobie nie zastępuje dowodów klinicznych.

Co mówią badania naukowe o mircie zwyczajnym?

Badania kliniczne dotyczące mirtu są wciąż ograniczone i obejmują głównie małe próby pilotażowe. Przeprowadzono randomizowane kontrolowane badania z zastosowaniem syropu z owoców mirtu w refluksie żołądkowo-przełykowym (zarówno u dorosłych, jak i u dzieci), wyciągów liściowych w aftowym zapaleniu jamy ustnej i trądziku pospolitym, a także dopochwowych czopków z mirtem w zapaleniu pochwy i infekcjach HPV¹⁹. Żadne z tych wskazań nie uzyskało dotychczas mocnego potwierdzenia w dużych, wieloośrodkowych badaniach.

W badaniach in vitro i na zwierzętach wyciągi z mirtu wykazywały aktywność: przeciwbakteryjną, przeciwgrzybiczą (w tym wobec Candida albicans), przeciwwirusową, przeciwzapalną, przeciwcukrzycową (obniżanie glikemii), wazodilatacyjną i hamującą acetylocholinesterazę²⁰. Wyniki te są obiecujące, lecz nie można ich bezpośrednio przekładać na zalecenia terapeutyczne dla ludzi. Jedno z badań klinicznych wykazało, że krem z 35-procentową redukcją zmian trądzikowych po 8 tygodniach stosowania wyciągu z liści mirtu, jednak badanie to miało ograniczoną liczebność próby²¹. Badanie z 2017 roku sugerowało skuteczność preparatów z mirtu w łagodzeniu krwawień, parć i świądu przy hemoroidach, choć autorzy sami wskazali na potrzebę dalszych badań²².

Formy mirtu dostępne w aptece i sposoby stosowania

W aptekach można spotkać kilka postaci preparatów zawierających mirt lub standaryzowany myrtol. Najpowszechniejsze formy to:

• Kapsułki z myrtol – standaryzowane preparaty mukolityczne, stosowane przy ostrym i przewlekłym zapaleniu zatok oraz oskrzeli; myrtol wykazał w próbach klinicznych zdolność do poprawy oczyszczania śluzowo-rzęskowego¹⁵.
• Napar z liści – 2–3 g suszonych liści zalanych 250 ml wrzątku, parzonych 10 minut; tradycyjnie stosowany 1–2 razy dziennie przy dolegliwościach oddechowych i trawiennych²⁴.
• Olejek eteryczny z mirtu – do inhalacji (1–2 krople w dyfuzorze lub miseczce z gorącą wodą), nigdy nie stosować nierozcieńczonego na skórę ani doustnie²⁴.
• Preparaty zewnętrzne (kremy, żele) z wyciągiem z liści mirtu – stosowane w pielęgnacji skóry trądzikowej i atopowej; wymagają rozcieńczenia²¹.
• Syrop z owoców mirtu – badany w refluksie żołądkowo-przełykowym i przy obfitych krwawieniach miesiączkowych¹⁹.

Działania niepożądane mirtu – na co uważać?

Nadmierne spożycie przetworów z mirtu może prowadzić do napadów astmatycznych, nudności, wymiotów, biegunki, obniżenia ciśnienia tętniczego i zaburzeń krążenia²⁵. Olejek eteryczny z liści mirtu zawiera związki, które przy kontakcie z błonami śluzowymi dróg oddechowych mogą wywołać skurcz oskrzeli i niewydolność oddechową⁴.

Stosowanie zewnętrzne nierozcieńczonego olejku grozi kontaktowym zapaleniem skóry i podrażnieniem. Przed użyciem preparatu na większą powierzchnię skóry wykonaj test płatkowy: nałóż małą ilość rozcieńczonego olejku (1–2%) na zgięcie łokcia i obserwuj przez 24 godziny²⁶. Osoby z alergią na rośliny z rodziny Myrtaceae (np. eukaliptus) są bardziej narażone na reakcje alergiczne²⁶.

Mirt wykazuje właściwości wazodilatacyjne – może obniżać ciśnienie krwi, co jest istotne u osób z hipotensją lub przyjmujących leki hipotensyjne²⁶. Terpeny zawarte w olejku mogą też teoretycznie wchodzić w interakcje z lekami uspokajającymi i przeciwzakrzepowymi, choć udokumentowane przypadki kliniczne są nieliczne²⁶.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą przed zastosowaniem jakiegokolwiek preparatu z mirtem, jeśli:

• jesteś w ciąży lub karmisz piersią – doustne stosowanie mirtu jest uznawane za niebezpieczne; nie stosuj go w tych okresach⁶;
• planujesz podać preparat niemowlęciu lub małemu dziecku – nawet kontakt olejku ze skórą twarzy dziecka może wywołać poważne zaburzenia oddychania zagrażające życiu⁵;
• przyjmujesz leki obniżające ciśnienie krwi – mirt może nasilać ich działanie²⁶;
• przyjmujesz leki przeciwzakrzepowe lub uspokajające – możliwe interakcje z terpenami zawartymi w olejku²⁶;
• masz padaczkę, nadciśnienie tętnicze lub choroby nerek i wątroby²⁷;
• po zastosowaniu preparatu z mirtem wystąpią: duszność, napady kaszlu, gwałtowny spadek ciśnienia, silne nudności lub wymioty, reakcja alergiczna (pokrzywka, obrzęk twarzy) – przerwij stosowanie i niezwłocznie zgłoś się po pomoc medyczną⁴.

Pamiętaj, że naturalne nie znaczy zawsze bezpieczne. Brak ustalonych, klinicznie zwalidowanych dawek dla większości form mirtu sprawia, że samodzielne dobieranie dawkowania jest ryzykowne – zawsze czytaj ulotkę preparatu i pytaj farmaceutę o radę⁷.

Jeśli rozważasz mirt jako wsparcie przy infekcjach dróg oddechowych, sięgnij po standaryzowane preparaty z myrtol dostępne w aptece – mają określone dawkowanie i udokumentowane badania kliniczne. Olejek eteryczny z mirtu stosuj wyłącznie do inhalacji lub po rozcieńczeniu na skórę, nigdy doustnie. Przy problemach skórnych zacznij od preparatu zewnętrznego z wyciągiem z liści i wykonaj wcześniej test płatkowy. W każdym przypadku warto omówić wybór z farmaceutą, szczególnie jeśli przyjmujesz inne leki lub masz choroby przewlekłe.