Menu

Surowce roślinne

Żmijowiec zwyczajny

Żmijowiec zwyczajny (Echium vulgare) to roślina z rodziny ogórecznikowatych, znana przede wszystkim z wyjątkowo bogatego oleju z nasion – zawiera kwas stearydynowy (ok. 12%), kwas γ-linolenowy (GLA, ok. 12%), kwas α-linolenowy (ALA, ok. 28%) oraz kwas linolowy (ok. 18%). Olej ten jest badany pod kątem działania przeciwzapalnego i wpływu na poziom trójglicerydów. Roślina zawiera również alantoinę w korzeniach – związek znany ze wspomagania gojenia skóry – oraz flawonoidy, kwasy fenolowe i garbniki. Poważnym ograniczeniem jest obecność alkaloidów pirolizydynowych (m.in. heliosupiny i echimidyny), które są hepatotoksyczne, mutagenne i kancerogenne. Z tego powodu wewnętrzne stosowanie żmijowca jest dziś bardzo ograniczone, a preparaty do użytku wewnętrznego podlegają ścisłym regulacjom dotyczącym dopuszczalnej zawartości tych alkaloidów.

Spis treści

Z tego materiału dowiesz się:

Jakie związki czynne zawiera żmijowiec zwyczajny i co je wyróżnia?
Do czego tradycyjnie stosowano tę roślinę i co mówią na ten temat współczesne badania?
Co sprawia, że olej z nasion żmijowca jest wyjątkowy na tle innych olejów roślinnych?
Dlaczego alkaloidy pirolizydynowe są niebezpieczne i jakie regulacje je dotyczą?
Kiedy należy bezwzględnie skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą?

Czym jest żmijowiec zwyczajny i co go wyróżnia spośród roślin leczniczych?

Żmijowiec zwyczajny (Echium vulgare L.) to roślina z rodziny ogórecznikowatych (Boraginaceae), spokrewniona z ogórecznikiem lekarskim i żywokostem. Rośnie dziko w całej Europie, w tym w Polsce, na suchych i kamienistych podłożach¹⁰. W ziołolecznictwie wyróżnia ją wyjątkowy profil chemiczny: z jednej strony cenne kwasy tłuszczowe w oleju z nasion, z drugiej – niebezpieczne alkaloidy pirolizydynowe obecne w całej roślinie naziemnej¹¹¹.

Roślina była stosowana przez wieki jako lek moczopędny, napotny i wykrztuśny, a historycznie – jako rzekome antidotum na ukąszenia żmij (stąd jej nazwa; łac. echis = żmija)¹²¹³. Dziś jej znaczenie w tradycyjnym ziołolecznictwie znacznie zmalało, głównie ze względu na toksyczność alkaloidów, natomiast olej z nasion zyskuje coraz większe zainteresowanie jako surowiec kosmetyczny i dietetyczny¹⁴.

Co zawiera żmijowiec zwyczajny – skład chemiczny rośliny

Żmijowiec to roślina o złożonym i niejednorodnym składzie – różne jej części zawierają różne związki czynne. Łodygi i liście są bogate w antocyjany, cholinę, śluz, garbniki i kwasy fenolowe (kawowy, ferulowy, rozmarynowy, chlorogenowy), a łączna zawartość alkaloidów w całej roślinie wynosi ok. 0,12%¹. W ekstraktach wodnych i etanolowych z części nadziemnych stwierdzono 2,59% flawonoidów (kaempferol, kwercetyna, rutyna)¹⁵.

Główne grupy związków czynnych żmijowca:

Alkaloidy pirolizydynowe (m.in. heliosupina, echimidyna, cynoglossyna) – obecne w całej roślinie nadziemnej; hepatotoksyczne, mutagenne, teratogenne i kancerogenne⁶¹¹.
Alantoina – skoncentrowana głównie w korzeniach; wspomaga regenerację tkanek i gojenie skóry¹⁶.
Flawonoidy (kaempferol, kwercetyna, rutyna, antocyjany) i kwasy fenolowe (kawowy, ferulowy, rozmarynowy) – właściwości antyoksydacyjne¹⁷.
Śluzy (mukopolisacharydy) – działanie osłonowe na błony śluzowe¹⁰.
Garbniki, saponiny, naftochinony – działanie ściągające i przeciwdrobnoustrojowe¹¹¹⁷.
Olej z nasion – bogaty w wielonienasycone kwasy tłuszczowe (patrz osobna sekcja)¹.

Olej z nasion żmijowca – wyjątkowy profil kwasów tłuszczowych omega-3 i omega-6

Olej z nasion żmijowca (zarówno Echium vulgare, jak i spokrewnionej Echium plantagineum) wyróżnia się na tle innych olejów roślinnych obecnością kwasu stearydynowego (SDA) – rzadkiego kwasu tłuszczowego omega-3, który nie występuje w powszechnie stosowanych olejach roślinnych¹⁸. Zawartość oleju w nasionach wynosi ok. 22%¹.

Kwas tłuszczowy	Rodzaj	Zawartość w oleju
Kwas α-linolenowy (ALA)	omega-3	ok. 28%
Kwas stearydynowy (SDA)	omega-3	ok. 12%
Kwas linolowy (LA)	omega-6	ok. 18%
Kwas γ-linolenowy (GLA)	omega-6	ok. 12%
Kwas oleinowy	omega-9	ok. 17%

Dane dla Echium plantagineum¹.

Kwas stearydynowy jest pośrednikiem w metabolizmie ALA do długołańcuchowych kwasów omega-3 (EPA i DPA), dlatego olej z żmijowca może skuteczniej podnosić stężenie EPA w osoczu niż zwykłe oleje roślinne bogate wyłącznie w ALA². Badania wskazują, że wysoka zawartość GLA i SDA wiąże się z działaniem przeciwzapalnym i potencjalnym obniżaniem poziomu trójglicerydów, co może mieć znaczenie dla zdrowia układu sercowo-naczyniowego². Wstępne dane sugerują też możliwe zastosowanie oleju z żmijowca w leczeniu egzemy, trądziku i innych stanów zapalnych skóry, a w połączeniu z olejem z ogórecznika – w łagodzeniu objawów astmy; są to jednak wyniki wstępnych badań, niepotwierdzonych w dużych badaniach klinicznych¹⁹.

Tradycyjne zastosowania żmijowca – co mówi ziołolecznictwo?

Tradycyjne ziołolecznictwo wyróżnia trzy główne zastosowania żmijowca, oparte na różnych częściach rośliny. Kwiaty i liście stosowano wewnętrznie w postaci naparów jako środek moczopędny, napotny i wykrztuśny przy gorączkach, bólach głowy i dolegliwościach układu oddechowego²⁰²¹. Zewnętrznie sok z rośliny służył jako emolient przy podrażnionej skórze, a okłady ze świeżych kwiatostanów przykładano na czyraki i ropnie²².

Korzenie – ze względu na zawartość alantoiny – były używane podobnie jak korzeń żywokostu: do sporządzania maści i okładów na urazy układu mięśniowo-szkieletowego, obrzęki i trudno gojące się rany³²³. Ważne zastrzeżenie: ze względu na toksyczność alkaloidów pirolizydynowych korzenie stosuje się wyłącznie zewnętrznie i wyłącznie na nieuszkodzoną skórę³.

Historyczne źródła wspominają też o naparze z liści jako łagodnym środku uspokajającym oraz o wywarze z nasion jako preparacie poprawiającym nastrój i łagodzącym melancholię²¹²⁴. Jedno badanie na myszach (Iran, 2007) wykazało istotny statystycznie efekt przeciwdepresyjny ekstraktu z żmijowca, jednak wyniki badań na zwierzętach nie przekładają się automatycznie na potwierdzone działanie u ludzi²⁵.

Alkaloidy pirolizydynowe – dlaczego są tak niebezpieczne?

Alkaloidy pirolizydynowe (PA), takie jak heliosupina obecna w żmijowcu, ulegają aktywacji metabolicznej w wątrobie. Tam alkilują cząsteczki DNA, wywierając działanie mutagenne, teratogenne i kancerogenne⁶. Długotrwałe narażenie prowadzi do martwicy i zwłóknienia wątroby (toksyczna marskość)⁶. Związki te rozpuszczają się w alkoholu, nie w wodzie – dlatego napar wodny jest uznawany za bezpieczniejszy od nalewki, choć żadna postać do użytku wewnętrznego nie jest wolna od ryzyka²⁶. Niemieckie regulacje z 1992 r. ustaliły limity: preparaty do użytku wewnętrznego mogą zawierać najwyżej 1 µg PA/dobę, a do użytku zewnętrznego – najwyżej 100 µg PA/dobę⁹. Olej z nasion dopuszczony jako novel food musi mieć zawartość PA poniżej progu wykrywalności (4 µg/kg)⁷.

Olej z nasion żmijowca w kosmetyce i dermokosmetyce

Olej z żmijowca, dzięki wysokiej zawartości kwasu stearydynowego i GLA, wykazuje działanie przeciwzapalne i jest stosowany zewnętrznie przy trądziku, egzemie i innych stanach zapalnych skóry²⁷²⁸. Chroni też skórę przed uszkodzeniami wywołanymi promieniowaniem UV i pomaga utrzymać jej nawilżenie²⁹. Allantoina z korzeni rośliny, uzupełniona przez śluzy i garbniki, jest składnikiem wielu maści i kremów regenerujących – działa regenerująco, antyseptycznie i odmładzająco na skórę⁴³⁰.

Olej z nasion żmijowca (E. plantagineum) jest zatwierdzony w UE jako żywność nowego rodzaju (novel food). Warunkiem dopuszczenia jest zawartość kwasu stearydynowego na poziomie co najmniej 10% całkowitych kwasów tłuszczowych oraz nieoznaczalna zawartość alkaloidów pirolizydynowych (poniżej 4 µg/kg)⁷. Oznacza to, że certyfikowany olej z nasion jest bezpieczny pod względem zawartości PA, w odróżnieniu od preparatów z liści czy łodyg.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Żmijowiec zwyczajny wymaga szczególnej ostrożności ze względu na zawartość alkaloidów pirolizydynowych. Skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą przed zastosowaniem jakiegokolwiek preparatu z tej rośliny, jeśli:

jesteś w ciąży lub karmisz piersią – alkaloidy pirolizydynowe mają udowodnione działanie teratogenne⁶;
masz choroby wątroby (np. marskość, wirusowe zapalenie wątroby, stłuszczenie) – PA kumulują się i uszkadzają hepatocyty⁵;
przyjmujesz leki hepatotoksyczne lub metabolizowane przez enzymy wątrobowe – ryzyko kumulacji uszkodzeń⁹;
planujesz stosować preparat doustnie przez dłuższy czas – nawet napar wodny z liści nie jest wolny od ryzyka przy przewlekłym stosowaniu⁸.

Natychmiast przerwij stosowanie i skontaktuj się z lekarzem, jeśli po zastosowaniu preparatu z żmijowca pojawią się: żółtaczka (zażółcenie skóry lub białkówek oczu), ból w prawym podżebrzu, wymioty, silne zmęczenie lub obrzęki brzucha – mogą to być objawy uszkodzenia wątroby⁶. Przy stosowaniu zewnętrznym obserwuj skórę – szczeciniasty włosek rośliny może wywołać kontaktowe zapalenie skóry (dermatitis)³¹.

Jeśli rozważasz stosowanie oleju z nasion żmijowca jako suplementu diety, wybieraj wyłącznie produkty certyfikowane jako novel food, z potwierdzoną zawartością kwasu stearydynowego ≥10% i nieoznaczalną zawartością alkaloidów pirolizydynowych. Przed długotrwałym stosowaniem skonsultuj się z farmaceutą lub dietetykiem, zwłaszcza jeśli przyjmujesz leki wpływające na metabolizm lipidów lub masz choroby przewlekłe.

Pytania i odpowiedzi

Czy żmijowiec zwyczajny jest bezpieczny do stosowania wewnętrznego?

Stosowanie wewnętrzne żmijowca wiąże się z ryzykiem ze względu na obecność alkaloidów pirolizydynowych, które kumulują się w wątrobie i wykazują działanie hepatotoksyczne, mutagenne oraz teratogenne⁵. Preparaty do użytku wewnętrznego podlegają ścisłym regulacjom – dopuszczalna dawka dobowa PA wynosi najwyżej 1 µg⁹. Przed zastosowaniem jakiegokolwiek preparatu wewnętrznego konieczna jest konsultacja z lekarzem.

Czym różni się olej z nasion żmijowca od innych olejów roślinnych omega-3?

Olej z nasion żmijowca jako jeden z niewielu olejów roślinnych zawiera kwas stearydynowy (SDA, ok. 12%) – rzadki kwas omega-3, który jest metabolizowany do EPA wydajniej niż ALA z lnu czy chia²³². Zawiera też ok. 12% GLA (omega-6) i ok. 28% ALA, co tworzy unikalny, wielokierunkowy profil przeciwzapalny¹.

Czy olej z żmijowca jest bezpieczny, skoro roślina zawiera toksyczne alkaloidy?

Certyfikowany olej z nasion żmijowca dopuszczony w UE jako novel food musi mieć zawartość alkaloidów pirolizydynowych poniżej progu wykrywalności (4 µg/kg)⁷. Warunek ten odróżnia go od preparatów z liści lub łodyg. Zawsze sprawdzaj, czy produkt spełnia wymogi novel food.

Do czego stosuje się alantoinę z korzeni żmijowca?

Alantoina z korzeni żmijowca wspomaga regenerację tkanek, gojenie ran i działa antyseptycznie – podobnie jak alantoina z żywokostu³. Ze względu na toksyczność alkaloidów korzenie stosuje się wyłącznie zewnętrznie i wyłącznie na nieuszkodzoną skórę, w postaci maści lub okładów³.

Czy żmijowiec może pomóc na trądzik i egzemę?

Olej z nasion żmijowca, dzięki zawartości kwasu stearydynowego i GLA, jest badany pod kątem stosowania przy trądziku, egzemie i stanach zapalnych skóry¹⁹²⁷. Są to jednak wstępne dane – brak dużych, randomizowanych badań klinicznych potwierdzających skuteczność u ludzi. Przed zastosowaniem przy przewlekłych schorzeniach skóry skonsultuj się z dermatologiem.

Czy napar z liści żmijowca można pić jak herbatę?

Tradycyjnie napar z liści żmijowca stosowano jako środek moczopędny i napotny, jednak ze względu na zawartość alkaloidów pirolizydynowych jego regularne picie nie jest zalecane⁸²⁰. Alkaloidy te, choć częściowo nierozpuszczalne w wodzie, stanowią ryzyko przy długotrwałym stosowaniu.

Jakie objawy mogą świadczyć o uszkodzeniu wątroby po stosowaniu żmijowca?

Alkaloidy pirolizydynowe uszkadzają wątrobę, powodując jej martwicę i zwłóknienie⁶. Objawami alarmowymi są żółtaczka, ból w prawym podżebrzu, wzdęcia brzucha, wymioty i nadmierne zmęczenie – przy ich wystąpieniu należy natychmiast przerwać stosowanie preparatu i skontaktować się z lekarzem.

Czy żmijowiec można stosować zewnętrznie na skórę bez obaw?

Stosowanie zewnętrzne na nieuszkodzoną skórę jest uważane za bezpieczniejsze niż wewnętrzne, jednak roślina ma szczeciniasty włosek, który może wywoływać kontaktowe zapalenie skóry³¹³³. Przy przygotowaniu okładów zaleca się używanie rękawic ochronnych.

Czy żmijowiec rzeczywiście pomagał na ukąszenia żmij?

To przekonanie historyczne, niemające podstaw w nowoczesnej medycynie – roślina zyskała nazwę od łacińskiego słowa echis (żmija) i od wyglądu łodyg przypominających łuski węża, nie od udowodnionego działania antytoksycznego¹²³⁴. Przy ukąszeniu przez żmiję należy natychmiast wezwać pomoc medyczną.

Czy żmijowiec może obniżać poziom trójglicerydów?

Badania wskazują, że wysoka zawartość GLA i kwasu stearydynowego w oleju z żmijowca wiąże się z potencjalnym działaniem obniżającym poziom trójglicerydów². Są to jednak wstępne dane – brak potwierdzenia w dużych badaniach klinicznych. Nie należy zastępować olejem z żmijowca leków przepisanych przez lekarza na zaburzenia lipidowe.

Czy żmijowiec jest toksyczny dla zwierząt domowych?

Tak – alkaloidy pirolizydynowe żmijowca, m.in. heliosupina, powodują toksyczną marskość wątroby u owiec i bydła⁶. Roślina powinna być niedostępna dla zwierząt hodowlanych i domowych.

Jakie flawonoidy zawiera żmijowiec i jakie mają znaczenie?

W ekstraktach z żmijowca zidentyfikowano kaempferol, kwercetyną, rutynę i antocyjany, a łączna zawartość flawonoidów wynosi ok. 2,59% w ekstrakcie¹⁵¹⁷. Flawonoidy wykazują właściwości antyoksydacyjne, jednak ich kliniczne znaczenie w preparatach z żmijowca nie zostało dotychczas potwierdzone w badaniach na ludziach.

Żmijowiec a żywokost – podobieństwa i różnice

Żmijowiec zwyczajny i żywokost lekarski (Symphytum officinale) należą do tej samej rodziny ogórecznikowatych i łączy je kilka wspólnych cech: oba zawierają alantoinę w korzeniach, oba mają w składzie alkaloidy pirolizydynowe i oba były historycznie stosowane zewnętrznie do gojenia ran³. Kluczowa różnica polega na statusie regulacyjnym – żywokost jest klasyfikowany przez Komitet ds. Ziołowych Produktów Leczniczych (HMPC) jako tradycyjny produkt leczniczy stosowany zewnętrznie, co nadaje mu pewien stopień formalnego uznania³. Żmijowiec nie uzyskał takiego statusu – jego znaczenie w ziołolecznictwie jest dziś marginalne, a preparaty z niego dostępne są głównie jako surowce kosmetyczne.

Historia żmijowca w ziołolecznictwie europejskim

Żmijowiec był jednym z dziewięciu świętych ziół anglosaskiego ziołolecznictwa, wzmiankowanym już w tekstach Lacnunga z X wieku – korzenia używano do odpędzania węży i leczenia ukąszeń³⁵. Siedemnastowieczny zielarz Nicholas Culpeper pisał, że roślina „komfortuje serce i wypędza smutek”, a wywar z nasion „banuje melancholię”³⁶. John Gerard zalecał jej stosowanie jako remedium na „smutek i zamyślenie umysłu”³⁶. Choć te historyczne opisy brzmią dziś archaicznie, jedno badanie na zwierzętach z 2007 roku wykazało statystycznie istotne działanie przeciwdepresyjne ekstraktu z żmijowca u myszy – wymagające jednak potwierdzenia w badaniach klinicznych na ludziach²⁵.

Echimidyna – alkaloid o potencjale i ryzyku jednocześnie

Echimidyna to jeden z głównych alkaloidów pirolizydynowych żmijowca, który – paradoksalnie – budzi zainteresowanie badaczy ze względu na swoje właściwości farmakologiczne. W badaniach laboratoryjnych wykazano, że może hamować rozkład acetylocholiny, co czyni ją potencjalnym kandydatem do badań nad leczeniem choroby Alzheimera³⁷. Inne badania wskazują na jej działanie przeciwzapalne, przeciwbólowe, miejscowo znieczulające i przeciwmalaryczne³⁸. Jednak hepatotoksyczność alkaloidów pirolizydynowych (martwica wątroby i marskość) jest dotychczas nieprzezwyciężalnym ograniczeniem klinicznym – żaden preparat oparty na tych związkach nie jest zarejestrowany do stosowania u ludzi³⁹.