Wymiotnica lekarska

Czym jest wymiotnica lekarska i jakie substancje czynne zawiera?

Wymiotnica lekarska (Carapichea ipecacuanha, dawniej klasyfikowana jako Cephaelis ipecacuanha) to niewielki krzew rosnący w tropikalnych lasach Brazylii i Ameryki Środkowej, należący do rodziny marzanowatych (Rubiaceae). Surowcem leczniczym jest suszone kłącze i korzeń rośliny, znane pod nazwą Ipecacuanhae radix¹⁰.

Korzeń zawiera 2–3% alkaloidów izochinolinowych, z których najważniejsze to emetyna i cefalina (cephaeline). Emetyna to alkaloid niefenolowy – jej zasada jest niekrystaliczna, ale sole tworzą kryształy. W tzw. ipekakuanie brazylijskiej (rio ipecac) emetyna stanowi około dwóch trzecich wszystkich alkaloidów, cefalina – jedną trzecią; w odmianie kartagińskiej proporcje są odwrotne¹¹. Obok tych dwóch głównych alkaloidów w roślinie występują też: psychotryna, eter metylowy psychotryny, protoemetyna oraz emetamina¹². Korzenie zawierają ponadto monoterpenoidowe glukozydy izochinolinowe (ipekozyd, alangiozyd) oraz glukozydy irydoidowe – swerozydy i 7-dehydrologaninę¹³.

Warto wiedzieć, że te same alkaloidy – emetynę i cefalinę – wytwarza niezależnie zupełnie inna roślina: Alangium salviifolium z rodziny dereniowatych, znana z ajurwedy. To rzadki przykład ewolucji zbieżnej, gdy dwa odległe gatunki wypracowały tę samą chemię leczniczą osobnymi szlakami biosynteza¹⁴.

Jak emetyna i cefalina działają w organizmie?

Emetyna i cefalina wywołują wymioty dwoma uzupełniającymi się mechanizmami: drażnią bezpośrednio błonę śluzową żołądka oraz – po wchłonięciu do krążenia – pobudzają strefę chemoreceptorową (chemoreceptor trigger zone, CTZ) w rdzeniu przedłużonym¹¹⁵. Wymioty pojawiają się zazwyczaj w ciągu 15–30 minut od podania syropu².

Na poziomie komórkowym emetyna blokuje podjednostkę 40S rybosomu, hamując syntezę białek – mechanizm zbliżony do działania niektórych antybiotyków makrolidowych. Właśnie to działanie leży u podstaw aktywności przeciwpasożytniczej: emetyna i cefalina hamują wzrost ameb, owsików i tasiemców. Jednak dawki potrzebne do uzyskania efektu przeciwpasożytniczego u ludzi są wysokie i wiążą się z poważnymi działaniami niepożądanymi¹⁶¹⁷.

Cefalina wywołuje wymioty silniej niż emetyna, ale jest od niej bardziej toksyczna i drażniąca dla tkanek. Emetyna z kolei wykazuje silniejsze działanie wykrztuśne¹⁸. Psychotryna i jej eter metylowy działają jako selektywne inhibitory wirusa HIV – to odkrycie z badań laboratoryjnych, bez potwierdzenia klinicznego u ludzi¹⁹.

Czy syrop z wymiotnicy skutecznie leczy zatrucia?

Przez kilkadziesiąt lat syrop z wymiotnicy był standardowym postępowaniem przy zatruciach doustnych u dzieci – pediatrzy zalecali trzymanie butelki w domu „na wszelki wypadek”. Dziś to zalecenie zostało odwołane przez wszystkie główne organizacje toksykologiczne i pediatryczne²⁰.

Powodem zmiany stanowiska są wyniki badań klinicznych. Syrop z wymiotnicy może usunąć do 54% spożytej trucizny, jeśli zostanie podany w ciągu 10 minut od zatrucia; po 90 minutach jego skuteczność gwałtownie spada i jest nieistotna klinicznie²¹. Węgiel aktywowany okazał się konsekwentnie skuteczniejszy w ograniczaniu wchłaniania toksyn³. Co więcej, wymioty wywołane syropem opóźniają podanie węgla aktywowanego lub innych odtrutek o 1–2 godziny²². Panel ekspertów American Association of Poison Control Centers stwierdził wprost: „Nie ma dowodów z badań klinicznych, że ipekakuana poprawia wyniki leczenia zatrutych pacjentów”²³.

W jakich sytuacjach wymiotnica była i bywa stosowana?

Historycznie syrop z wymiotnicy (7% roztwór doustny) był stosowany wyłącznie w nagłych przypadkach zatrucia doustnego substancjami nieżrącymi i nielotnymi. Emetyna była też przez lata lekiem z wyboru w amebozie jelitowej – dziś jej bezpieczniejszy analog, dihydroemetyna, bywa rezerwowany dla rzadkich przypadków opornych na standardową terapię przeciwpierwotniakową²⁴.

W niskich dawkach surowiec wykazuje działanie wykrztuśne i mukolityczne – rozrzedza wydzielinę oskrzelową i ułatwia odkrztuszanie. Ta właściwość jest nadal wykorzystywana w fitoterapii przy suchym, spastycznym kaszlu oraz w preparatach złożonych na dolegliwości górnych dróg oddechowych⁶. Korzeń wymiotnicy wchodzi też w skład homeopatycznych preparatów na kaszel, w połączeniu m.in. z tymiankiem, bluszczem i islandzkim mchem²⁵.

Jakość surowca – Ipecacuanhae radix, standaryzowanego proszku, nalewki i wyciągu płynnego – jest określona w Farmakopei Europejskiej (Ph. Eur.)⁷. Surowiec nie posiada oceny HMPC ani ESCOP.

Jakie są działania niepożądane i objawy przedawkowania?

Nawet przy jednorazowym stosowaniu zgodnym z zaleceniami wymiotnica wywołuje silne nudności, wymioty i skurcze jelit. Przedłużone wymioty (trwające ponad godzinę) mogą prowadzić do poważnych powikłań mechanicznych²⁶.

Skumulowana dawka emetyny wynosząca 600–1250 mg przy powtarzającym się stosowaniu (np. w przebiegu zaburzeń odżywiania) może wywołać miopatię i kardiomiopatię⁴. Nie istnieje swoiste antidotum na kardiotoksyczność emetyny – leczenie jest wyłącznie objawowe i podtrzymujące³⁰.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Wymiotnica lekarska jest surowcem o wąskim indeksie terapeutycznym i nie powinna być stosowana samodzielnie przy podejrzeniu zatrucia. W każdym przypadku zatrucia zadzwoń po pomoc medyczną lub do centrum zatruć, zanim cokolwiek podasz poszkodowanemu.

Bezwzględnie wezwij pomoc lub jedź na izbę przyjęć, jeśli:

• Osoba zatruła się substancją żrącą (kwasy, zasady, np. ług), produktami naftowymi (benzyna, nafta, terpentyna, rozpuszczalniki), strychniną lub środkami wywołującymi szybkie drgawki – wymiotnica jest w tych przypadkach bezwzględnie przeciwwskazana i może spowodować dodatkowe uszkodzenia przełyku lub zachłystowe zapalenie płuc³¹.
• Poszkodowany jest nieprzytomny, senny, ma zaburzenia odruchu połykania lub jest w stanie wstrząsu – wymioty grożą wtedy zachłyśnięciem³².
• Od zatrucia minęła więcej niż 1 godzina – syrop jest wtedy praktycznie nieskuteczny⁸.
• Wymioty po podaniu syropu trwają dłużej niż 30 minut, pojawiają się krew w wymiocinach, ból w klatce piersiowej, duszność, nieregularne bicie serca lub omdlenie²⁹³³.
• Surowiec był stosowany regularnie (np. w celu kontroli wagi) – istnieje ryzyko kumulacji emetyny i uszkodzenia serca⁴.
• Wymiotnica ma być podana dziecku poniżej 6. miesiąca życia lub kobiecie w ciąży – w obu przypadkach wymagana jest bezwzględna konsultacja lekarska⁹³⁴.

Pamiętaj: w Polsce numerem alarmowym centrum informacji toksykologicznej jest 112 lub numer dyżurujący w danym województwie szpitalny oddział toksykologii. Nie podejmuj decyzji o wywoływaniu wymiotów na własną rękę.

Jeśli stosujesz preparaty zawierające wyciąg z wymiotnicy w niskich dawkach (np. syropy wykrztuśne, preparaty homeopatyczne), zawsze czytaj ulotkę dołączoną do opakowania i nie przekraczaj zalecanej dawki. Przy utrzymujących się nudnościach, kołataniu serca lub osłabieniu mięśni – przerwij stosowanie i skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.