Menu

Surowce roślinne

Winorośl Zeusa

Winorośl Zeusa (Tripterygium wilfordii), znana w tradycyjnej medycynie chińskiej jako lei gong teng, to roślina stosowana od ponad 2000 lat w leczeniu stanów zapalnych i chorób autoimmunologicznych. Jej główne składniki aktywne – triptolid i celastrol – wykazują silne działanie przeciwzapalne i immunosupresyjne, hamując szlak NF-κB oraz produkcję cytokin zapalnych (TNF-α, IL-1β, IL-6). Badania kliniczne wskazują na możliwą skuteczność w reumatoidalnym zapaleniu stawów, niektórych chorobach nerek i łuszczycy. Jednak roślina ma wyjątkowo wąski margines bezpieczeństwa: triptolid jest toksyczny, a przekroczenie dawki grozi uszkodzeniem wątroby, nerek, a nawet śmiercią. Stosowanie wymaga bezwzględnego nadzoru lekarskiego.

Spis treści

Z tego materiału dowiesz się:

Jakie składniki aktywne zawiera winorośl Zeusa i jak działają na układ odpornościowy?
W jakich chorobach badano jej zastosowanie i jakie są wyniki badań klinicznych?
Jakie dawki stosowano w badaniach i dlaczego samodzielne dawkowanie jest niebezpieczne?
Jakie działania niepożądane i interakcje z lekami niesie wyciąg z winorośli Zeusa?
Kto bezwzględnie powinien unikać tej rośliny?

Czym jest winorośl Zeusa i skąd pochodzi?

Winorośl Zeusa (Tripterygium wilfordii Hook. F.) to pnącze wieloletnie rosnące dziko w górskich regionach południowych Chin, Japonii i Korei. W tradycyjnej medycynie chińskiej nosi nazwę lei gong teng i jest stosowana od ponad 2000 lat – historycznie do leczenia gorączki, obrzęków i stanów zapalnych⁶. Współcześnie zainteresowanie rośliną wynika przede wszystkim z jej silnych właściwości immunosupresyjnych i przeciwzapalnych, które są przedmiotem badań klinicznych i laboratoryjnych.

Do celów leczniczych używa się wyłącznie obranego korzenia – liście, kwiaty i kora korzenia zawierają wysokie stężenia toksycznych związków i mogą powodować śmierć⁷. Wyciąg z winorośli Zeusa dostępny jest w postaci standaryzowanych tabletek, kapsułek lub nalewek do stosowania miejscowego.

Jakie składniki aktywne zawiera wyciąg z winorośli Zeusa?

Z rośliny wyizolowano ponad 380 metabolitów wtórnych, z których największe znaczenie farmakologiczne mają dwa diterpenoidy: triptolid i celastrol¹. Oba zaliczane są do triepoksydowych diterpenoidów – ich aktywność biologiczna wynika z obecności reaktywnych pierścieni epoksydowych, które trwale wiążą się z grupami sulfhydrylowymi białek docelowych⁸.

Do innych zidentyfikowanych składników należą demethylzeylasteral (wpływa na enzymy metabolizujące leki), tripchlorolid oraz alkaloidy: wilforyna i wilforginina⁹. Stężenie triptolidu jest najwyższe w korzeniach dzikich roślin, a ponad połowa dostępnych na rynku produktów może być zafałszowana tańszą rośliną (Celastrus angulatus)⁷, co jest dodatkowym powodem do ostrożności.

Mechanizm działania – jak to działa w organizmie: Triptolid hamuje szlak NF-κB poprzez regulację kinaz IKK-1 i IKK-2, co zmniejsza produkcję cytokin prozapalnych (TNF-α, IL-1β, IL-6, IFN-γ) i enzymów podtrzymujących stan zapalny (COX-2, MMP-1, MMP-3, MMP-13). Hamuje też szlak RANKL/RANK/OPG, spowalniając niszczenie kości w zapaleniu stawów, oraz blokuje angiogenezę zależną od VEGF¹⁰. Celastrol działa komplementarnie – blokuje IκB kinazę, hamuje aktywację receptora TLR4, zmniejsza ekspresję chemokin zapalnych (RANTES, MCP-1) i aktywuje odpowiedź na stres komórkowy (białka szoku cieplnego)¹¹. Triptolid wiąże się również kowalencyjnie z helikazą XPB kompleksu transkrypcyjnego TFIIH, hamując transkrypcję zależną od polimerazy RNA II – co tłumaczy zarówno jego działanie przeciwnowotworowe, jak i toksyczność¹².

W jakich chorobach badano wyciąg z winorośli Zeusa?

Najlepiej udokumentowanym zastosowaniem jest reumatoidalne zapalenie stawów (RZS). W badaniach klinicznych obejmujących ponad 100 chorych wyciąg doustny (60–360 mg/dobę) zmniejszał stan zapalny stawów, ból i poprawiał sprawność fizyczną; w jednym badaniu z udziałem 62 pacjentów był skuteczniejszy niż sulfasalazyna¹³. Stosowany miejscowo (nalewka nakładana 5–6 razy dziennie) w badaniu z podwójną ślepą próbą na 61 osobach przez 6 tygodni istotnie zmniejszył objawy RZS w porównaniu z placebo¹⁴. W połączeniu z metotreksatem mniejsze dawki (20 mg 2–3 razy dziennie) wykazywały skuteczność w badaniach z udziałem ponad 400 pacjentów¹³.

Badania wskazują też na możliwe korzyści w chorobach nerek. Analizy obejmujące ponad 200 badań (ok. 16 000 uczestników) wykazały poprawę funkcji nerek, obniżenie poziomu białka w moczu i kreatyniny w surowicy; dawki sięgały 120 mg/dobę¹⁵. W nefropatii IgA i zespole nerczycowym doustna winorośl Zeusa wydawała się pomagać w uzyskaniu remisji, a w niektórych badaniach była skuteczniejsza niż same steroidy¹⁶.

W przypadku łuszczycy metaanalizy 30 badań klinicznych (ok. 2500 pacjentów) wykazały poprawę wskaźnika ciężkości choroby, porównywalną do acytretyny, ale z mniejszą liczbą działań niepożądanych. Wstępne dane dotyczą też choroby Leśniowskiego-Crohna (utrzymanie remisji), oftalmopatii Gravesa i liszaja płaskiego¹⁶.

Wskazanie	Poziom dowodów	Badana dawka doustna
Reumatoidalne zapalenie stawów	Badania kliniczne niskiej/umiarkowanej jakości; mieszane wyniki w przeglądzie Cochrane	60–360 mg/dobę (do 20 tygodni)¹³
Nefropatia IgA / zespół nerczycowy	Badania kliniczne, metaanalizy	do 120 mg/dobę¹⁵
Łuszczyca	Metaanalizy (30 badań, ~2500 pacjentów)	20 mg 2–3 razy/dobę
Choroba Leśniowskiego-Crohna	Małe badania kliniczne z podwójną ślepą próbą	60 mg/dobę przez 12 tygodni¹⁷
Zapobieganie odrzuceniu przeszczepu nerki	2 badania kliniczne (>300 pacjentów)	1–2 mg/kg/dobę¹⁸

Działania niepożądane – czego możesz się spodziewać:

Częste: zaburzenia żołądkowo-jelitowe (biegunka, nudności, ból brzucha), zmiany skórne (wysypka, przebarwienia), zaburzenia miesiączkowania, bóle głowy, obniżenie liczby białych krwinek (leukopenia), nawracające infekcje¹⁹.
Poważne: uszkodzenie wątroby i nerek (ok. 6% uczestników badań), zmniejszenie gęstości mineralnej kości przy stosowaniu ≥5 lat, obniżenie płodności u mężczyzn (zmiany w jakości nasienia), rzadko aplazja szpiku kostnego i wypadanie włosów⁴²⁰.
Zatrucie (wysokie dawki lub nieprawidłowe preparaty): silne dolegliwości żołądkowo-jelitowe, niedociśnienie, drgawki, duszność, śpiączka, zgon²¹.

Jak winorośl Zeusa wchodzi w interakcje z lekami?

Triptolid i celastrol hamują wiele enzymów cytochromu P450: CYP3A4, CYP1A2, CYP2C9, CYP2C19, CYP2D6 i CYP2E1, a demethylzeylasteral blokuje dodatkowo enzymy UGT1A6 i UGT2B7²². Oznacza to, że wyciąg z winorośli Zeusa może zmieniać stężenie i działanie bardzo wielu leków przyjmowanych jednocześnie.

Szczególnie istotne interakcje to:

Leki immunosupresyjne (cyklosporyna, takrolimus, azatiopryna, kortykosteroidy) – ryzyko nadmiernego zahamowania odporności.
Inhibitory CYP3A4 (np. rytonawir, ketokonazol, klarytromycyna, werapamil) – zwiększają stężenie triptolidu w organizmie i ryzyko toksyczności²².
Sok grejpfrutowy – hamuje rozkład triptolidu; należy go bezwzględnie unikać²³.
Leki przeciwzakrzepowe – możliwe interakcje metaboliczne²⁴.

Triptolid jest jednocześnie substratem glikoproteiny P (P-gp), więc leki wpływające na ten transporter białkowy mogą zmieniać jego wchłanianie i biodostępność²².

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Wyciąg z winorośli Zeusa to substancja o wyjątkowo wąskim marginesie bezpieczeństwa – nie jest to zwykły suplement, który można stosować na własną rękę. Bezwzględnie skonsultuj się z lekarzem przed zastosowaniem, jeśli przyjmujesz jakiekolwiek leki stałe, masz chorobę wątroby lub nerek, jesteś w ciąży lub karmisz piersią, lub jeśli dotyczy to dziecka⁵.

Natychmiast zgłoś się do lekarza lub na izbę przyjęć, jeśli podczas stosowania zauważysz:

żółtaczkę (żółknięcie skóry lub białkówek oczu), ciemny mocz lub silny ból w okolicy wątroby – mogą to być objawy uszkodzenia wątroby²⁵;
nagłe zmniejszenie ilości moczu, obrzęki nóg lub twarzy – sygnały uszkodzenia nerek²⁵;
nawracające infekcje, gorączkę bez uchwytnej przyczyny lub wyraźne osłabienie – mogą wskazywać na niebezpiecznie obniżoną odporność²⁶;
drgawki, silne niedociśnienie, utratę przytomności lub trudności z oddychaniem – objawy ostrego zatrucia wymagające natychmiastowej pomocy²¹.

Kobiety w ciąży powinny bezwzględnie unikać tej rośliny – triptolid wykazuje działanie teratogenne (powoduje wady wrodzone) i jest uznawany za prawdopodobnie niebezpieczny w ciąży²⁷. Roślina jest również przeciwwskazana u dzieci, u osób z chorobami wątroby lub nerek oraz u tych, którzy planują zajście w ciążę⁵. Mężczyźni powinni być świadomi, że winorośl Zeusa może zaburzać płodność – zmiany w jakości nasienia są odwracalne dopiero ok. 6 tygodni po odstawieniu²⁸.

Pamiętaj, że wyciąg z winorośli Zeusa nie zastępuje sprawdzonych metod leczenia. Jeśli rozważasz go jako uzupełnienie terapii RZS, chorób nerek lub innych schorzeń – zawsze omawiaj to z prowadzącym lekarzem. Stosuj wyłącznie preparaty z obranego korzenia, od sprawdzonych producentów, i nigdy nie przekraczaj zalecanych dawek. Unikaj jednoczesnego spożywania soku grejpfrutowego. Regularne badania wątroby i nerek podczas kuracji to nie opcja, lecz konieczność.

Pytania i odpowiedzi

Co to jest winorośl Zeusa?

Winorośl Zeusa (Tripterygium wilfordii) to pnącze wieloletnie z Chin, Japonii i Korei, stosowane w tradycyjnej medycynie chińskiej od ponad 2000 lat. Wyciąg z obranego korzenia zawiera silnie aktywne biologicznie składniki – triptolid i celastrol – wykazujące działanie przeciwzapalne i immunosupresyjne⁶.

Na co działa winorośl Zeusa?

Badania kliniczne sugerują możliwą skuteczność przede wszystkim w reumatoidalnym zapaleniu stawów, nefropatii IgA, zespole nerczycowym i chorobie Leśniowskiego-Crohna. Dostępne dowody są jednak niskiej lub umiarkowanej jakości i nie uzasadniają stosowania poza nadzorem lekarskim².

Czy winorośl Zeusa jest bezpieczna?

Nie – roślina ma bardzo wąski margines bezpieczeństwa. Triptolid, jej główny składnik aktywny, może uszkadzać wątrobę i nerki; w analizach klinicznych u ok. 6% uczestników stwierdzono uszkodzenie tych narządów. Opisywano też przypadki śmiertelne po wysokich dawkach lub nieprawidłowo przygotowanych preparatach⁴.

Jakie są działania niepożądane wyciągu z winorośli Zeusa?

Do najczęstszych należą: biegunka, nudności, ból brzucha, zaburzenia miesiączkowania, wysypka skórna, bóle głowy i obniżenie liczby białych krwinek. Poważniejsze skutki to uszkodzenie wątroby i nerek, wypadanie włosów, aplazja szpiku i – przy długotrwałym stosowaniu – zmniejszenie gęstości mineralnej kości¹⁹.

Czy winorośl Zeusa można stosować w ciąży?

Nie – roślina jest bezwzględnie przeciwwskazana w ciąży. Triptolid wykazuje działanie teratogenne, czyli może powodować wady wrodzone u płodu²⁷.

Czy winorośl Zeusa wpływa na płodność mężczyzn?

Tak. Triptolid zawarty w roślinie zaburza jakość nasienia i może tymczasowo ograniczać płodność. Zmiany są odwracalne – prawidłowe parametry nasienia wracają zazwyczaj ok. 6 tygodni po odstawieniu preparatu²⁸.

Jakie leki wchodzą w interakcje z winoroślem Zeusa?

Wyciąg hamuje enzymy CYP3A4, CYP1A2, CYP2C9, CYP2C19, CYP2D6 i CYP2E1, co może zwiększać lub zmniejszać stężenie wielu leków. Szczególnie niebezpieczne jest łączenie z lekami immunosupresyjnymi (cyklosporyna, takrolimus) oraz z inhibitorami CYP3A4 (np. ketokonazol, klarytromycyna). Należy też unikać soku grejpfrutowego²².

Jaką dawkę winorośli Zeusa stosowano w badaniach klinicznych?

W badaniach nad RZS stosowano doustnie 60–360 mg wyciągu dziennie przez maksymalnie 20 tygodni. W chorobach nerek i przy zapobieganiu odrzuceniu przeszczepu dawki wynosiły 0,5–2 mg/kg masy ciała, do 120 mg/dobę. Dawki te nie są rekomendacją – wymagają ustalenia z lekarzem²⁹.

Czy można stosować wyciąg z winorośli Zeusa miejscowo?

W badaniu klinicznym na 61 osobach nalewka nakładana na stawy 5–6 razy dziennie przez 6 tygodni zmniejszyła objawy RZS w porównaniu z placebo, choć metodologia badania ma ograniczenia. Skuteczność miejscowa jest więc wstępnie obiecująca, ale słabiej udokumentowana niż działanie doustne¹⁴.

Czy winorośl Zeusa może być stosowana w chorobach nerek?

Wstępne dane kliniczne (metaanalizy obejmujące ok. 16 000 uczestników) sugerują poprawę funkcji nerek i zmniejszenie białkomoczu przy dawkach do 120 mg/dobę. Niemniej toksyczność nerkowa samego triptolidu sprawia, że stosowanie wymaga bezwzględnej kontroli lekarskiej i regularnych badań¹⁵.

Czy winorośl Zeusa jest badana pod kątem raka?

Tak, ale wyłącznie na poziomie przedklinicznym. Triptolid w badaniach laboratoryjnych i na zwierzętach wykazuje silną cytotoksyczność wobec komórek nowotworowych (m.in. raka trzustki i piersi) i jest podstawą eksperymentalnego proleku o nazwie Minnelide. Wyniki tych badań nie zostały potwierdzone w badaniach klinicznych u ludzi³⁰.

Czy wszystkie części winorośli Zeusa są równie bezpieczne?

Nie – liście, kwiaty i kora korzenia są wysoce toksyczne i mogą powodować śmierć. Do celów leczniczych używa się wyłącznie obranego korzenia. Ponad połowa dostępnych na rynku produktów może być zafałszowana tańszą rośliną, dlatego wybór wiarygodnego producenta ma krytyczne znaczenie⁷.

Czy winorośl Zeusa jest dostępna w polskich aptekach?

Wyciąg z winorośli Zeusa nie jest zarejestrowanym lekiem w Polsce ani w UE i nie figuruje w europejskich monografiach ziołowych EMA/HMPC. Może pojawiać się jako suplement diety sprowadzany z zagranicy, jednak jakość i bezpieczeństwo takich preparatów nie są weryfikowane przez polskie ani europejskie organy regulacyjne³¹.

Historia odkrycia triptolidu – od trucizny do laboratorium

Triptolid – główny składnik aktywny winorośli Zeusa – po raz pierwszy wyizolował i opisał chemik S. Morris Kupchan z Uniwersytetu Wirginii w 1972 roku. Frakcjonowanie rośliny prowadzono, kierując się cytotoksyczną aktywnością wobec komórek nowotworowych, co doprowadziło do odkrycia niezwykłej struktury z trzema kolejnymi pierścieniami epoksydowymi³². W 2011 roku badacze z Johns Hopkins i Uniwersytetu Kolorado wyjaśnili molekularny mechanizm działania triptolidu: wiąże się on kowalencyjnie z helikazą XPB kompleksu TFIIH, blokując transkrypcję zależną od polimerazy RNA II³³. Ciekawostką historyczną jest fakt, że ze względu na wysoką toksyczność roślina była w Chinach składnikiem pestycydów rolniczych aż do lat 70. XX wieku⁷.

Winorośl Zeusa a badania nad rakiem trzustki

Triptolid jest podstawą eksperymentalnego proleku o nazwie Minnelide – formy rozpuszczalnej w wodzie, opracowanej z myślą o leczeniu raka trzustki. Przedkliniczne badania prowadzone m.in. przez Translational Genomics Research Institute wykazały, że Minnelide atakuje zarówno komórki nowotworowe, jak i otaczającą guz zrębę (stroma), która chroni nowotwór przed układem odpornościowym. Mechanizm polega na zakłóceniu tzw. super-enhancerów – sekwencji DNA niezbędnych do utrzymania stabilności genetycznej komórek raka³⁰. Są to jednak wyłącznie wyniki przedkliniczne; triptolid ani Minnelide nie są zatwierdzone do leczenia raka u ludzi.

Winorośl Zeusa a płodność – co mężczyźni powinni wiedzieć

Triptolid wykazuje silne działanie antykoncepcyjne u samców myszy i naczelnych, skutecznie hamując płodność. W badaniach na modelach zwierzęcych efekt był odwracalny. Jedno z badań klinicznych wskazuje, że u mężczyzn płodność wraca ok. 6 tygodni po odstawieniu preparatu²⁸. Z tego powodu roślina była rozważana jako potencjalny środek antykoncepcyjny dla mężczyzn (stosowane dawki wynosiły 20–30 mg/dobę), jednak jej toksyczność ogólna sprawia, że ten kierunek badań napotyka poważne bariery bezpieczeństwa³⁴.