Ubiorek gorzki

Czym jest ubiorek gorzki i co zawiera jego wyciąg?

Ubiorek gorzki (Iberis amara L.) to jednoroczna roślina z rodziny kapustowatych (Brassicaceae), spokrewniona z kapustą i brokułem⁷. W lecznictwie wykorzystuje się przede wszystkim ziele – łodygi, liście i kwiaty – w postaci etanolowo-wodnego wyciągu z całej rośliny, określanego jako Iberis amara totalis⁸. Jakość surowca jest uregulowana w Niemieckim Kodeksie Lekowym (DAC)⁸.

Główne substancje czynne wyciągu to glukozynolany (glukoiberyna, glukocheirolina, glukoiberwiryna) oraz flawonoidy i glikozydoflawonoidy. W śladowych ilościach obecne są kukurbitacyny E, K i I, a w nasionach – tłusty olej⁹. Izolowano też ester kwasu sinapowego o właściwościach antyoksydacyjnych¹⁰. Warto zaznaczyć, że różne źródła wskazują na różne grupy związków jako kluczowe – jest to efekt złożonego profilu fitochemicznego rośliny, w którym wiele składników działa synergicznie.

Jak ubiorek gorzki wpływa na układ trawienny?

Wyciąg z ubiorka działa wielokierunkowo na przewód pokarmowy. Jego działanie spazmolityczne oznacza, że rozluźnia nadmiernie napięte mięśnie gładkie górnego odcinka żołądka, a jednocześnie tonizuje – wzmacnia pracę – mięśni dolnego odcinka, odpowiedzialnych za przesuwanie treści pokarmowej dalej¹¹¹. Wcześniejsze badania na zwierzętach wskazują też, że składniki roślinne mogą zwiększać amplitudę i częstotliwość skurczów mięśni gładkich jelita cienkiego, co sprzyja motoryce¹².

Działanie przeciwwrzodowe (antyulcerogeniczne) polega na jednoczesnym obniżeniu wydzielania kwasu solnego i leukotrienów oraz zwiększeniu produkcji mucyny i prostaglandyny E2 – substancji, które chronią błonę śluzową żołądka przed uszkodzeniem¹. Flawonoidy obecne w wyciągu wykazują właściwości przeciwzapalne i antyoksydacyjne, zmniejszając powstawanie wolnych rodników w tkankach przewodu pokarmowego¹³.

Na jakie dolegliwości stosuje się wyciąg z ubiorka gorzkiego?

Głównym wskazaniem są czynnościowe zaburzenia żołądkowo-jelitowe – czyli takie, w których badania nie wykazują wyraźnej przyczyny organicznej (np. wrzodu). Należą do nich: czynnościowa niestrawność (dyspepsja), uczucie pełności po posiłku, wzdęcia, bóle i skurcze brzucha, nudności, odbijanie oraz refluks żołądkowo-przełykowy¹⁵. Tradycyjnie ubiorek stosowany był też w nieżycie żołądka bez owrzodzenia (non-ulcer gastritis) oraz w jelicie drażliwym¹⁵.

Historycznie roślina była używana również w dnie moczanowej, reumatyzmie, kołataniu serca, astmie i zapaleniu oskrzeli¹⁶. Jednak dla tych zastosowań brakuje wystarczających dowodów klinicznych¹⁷ – nie należy ich traktować jako potwierdzonych wskazań.

Co mówią badania kliniczne o skuteczności ubiorka?

Większość badań klinicznych dotyczyła preparatów złożonych zawierających ubiorek gorzki jako główny składnik. W randomizowanym, podwójnie zaślepionym badaniu z placebo obejmującym 315 osób z czynnościową dyspepsją preparat wykazał istotnie większą skuteczność niż placebo². Wcześniejsze badanie z udziałem 120 pacjentów z dyspepsją przyniosło podobne wyniki². Łącznie w badaniach klinicznych nad preparatami z ubiorkiem wzięło udział ponad 600 uczestników¹⁸.

W dodatkowych badaniach z podwójnym zaślepieniem, obejmujących od 60 do 200 uczestników, zarówno starsze, jak i nowsze preparaty złożone z ubiorkiem okazały się skuteczniejsze od placebo. Jedno z badań porównawczych wykazało porównywalną skuteczność z cisaprydem – lekiem prokinetycznym stosowanym w zaburzeniach motoryki żołądka². Metaanaliza badań nad preparatem złożonym STW 5 (zawierającym ubiorek jako główny składnik) potwierdziła skuteczność w czynnościowej dyspepsji¹⁹.

Dawkowanie i formy wyciągu z ubiorka gorzkiego

Zalecana dzienna dawka etanolowo-wodnego wyciągu z całej rośliny wynosi 0,45–0,90 ml, stosowana w ramach preparatu złożonego⁶. W badaniach klinicznych nad preparatami złożonymi stosowano dawkę 1 ml trzy razy dziennie przez 4 tygodnie²⁰. Wyciąg przyjmuje się doustnie, zwykle przed posiłkami lub w trakcie.

Bezpieczeństwo i możliwe działania niepożądane

Preparaty złożone zawierające ubiorek gorzki, produkowane i badane klinicznie, są generalnie dobrze tolerowane przez okres do 8 tygodni²¹. Przy zachowaniu bezpiecznych progów zawartości – do 200 µg kukurbitacyn i 150 µg glukoiberyny na dawkę – nie odnotowano działań niepożądanych²².

Jednak u niektórych osób mogą wystąpić: nudności, biegunka lub wysypka skórna²¹. Przedawkowanie lub stosowanie zbyt dużych dawek może wywołać zawroty głowy, nudności i biegunkę²³. Kukurbitacyny obecne w wyciągu są toksyczne w nadmiarze – w dużych dawkach drażnią jelita i nasilają biegunkę, przy czym najwyższe stężenie tych związków występuje w nasionach²⁴.

Nasiona ubiorka gorzkiego zawierają potencjalnie toksyczne glikozydy mogące niekorzystnie wpływać na serce – preparatów z dojrzałych nasion nie należy stosować wewnętrznie⁴. Jedynym przeciwwskazaniem podanym dla standaryzowanego wyciągu z ziela jest alergia na którykolwiek ze składników preparatu²⁵.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Przed rozpoczęciem stosowania wyciągu z ubiorka gorzkiego skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą, jeśli:

• jesteś w ciąży lub karmisz piersią – bezpieczeństwo stosowania nie zostało ustalone; zaleca się unikanie⁵²⁶;
• masz aktywną chorobę wrzodową żołądka lub dwunastnicy – ubiorek pobudza wydzielanie soków trawiennych i może nasilić dolegliwości²⁷;
• cierpisz na kamicę żółciową lub niedrożność dróg żółciowych²⁷;
• stosujesz silne leki hamujące wydzielanie kwasu solnego (inhibitory pompy protonowej – IPP) – wyciąg z ubiorka reguluje wydzielanie kwasu, co może wpływać na ich działanie²⁸;
• przyjmujesz leki obniżające ciśnienie krwi – wyciąg może wpływać na ciśnienie tętnicze²⁷;
• masz ciężką chorobę wątroby lub nerek – brakuje danych o bezpieczeństwie w tych grupach⁵;
• jesteś uczulony na rośliny z rodziny kapustowatych (Brassicaceae) lub na którykolwiek składnik preparatu²⁵.

Przerwij stosowanie i skontaktuj się z lekarzem, jeśli podczas kuracji pojawi się nasilona biegunka, wysypka skórna, zawroty głowy lub objawy ze strony serca. Jeżeli dolegliwości żołądkowe nie ustępują po kilku tygodniach stosowania lub nasilają się, konieczna jest konsultacja medyczna – mogą wskazywać na poważniejszą przyczynę wymagającą diagnostyki.

Ubiorek gorzki to ciekawy surowiec z wielowiekową tradycją stosowania w dolegliwościach trawiennych, poparty badaniami klinicznymi. Pamiętaj jednak, że dostępny jest wyłącznie w preparatach złożonych – nie szukaj go jako samodzielnego suplementu. Zanim sięgniesz po preparat z ubiorkiem, upewnij się u farmaceuty, że nie wchodzi w interakcje z przyjmowanymi lekami, a czas stosowania ogranicz do maksymalnie 8 tygodni, jeśli nie zalecono inaczej. Jeśli dolegliwości żołądkowe są nasilone lub nawracają – nie zastępuj nimi wizyty lekarskiej.