Tangerynka

Czym jest olejek z tangerynki i jak powstaje?

Olejek eteryczny z tangerynki to lotny ekstrakt pozyskiwany ze skórki owocu Citrus reticulata z rodziny Rutaceae. Najczęściej stosowaną metodą jest zimne tłoczenie (cold pressing) – mechaniczne wyciskanie skórki bez użycia ciepła, dzięki czemu w oleju zachowuje się najwyższe stężenie biologicznie aktywnych flawonoidów i fenoli⁸. Możliwa jest też destylacja parą wodną, która jednak może obniżać zawartość niektórych składników czynnych i eliminuje furanokumaryny odpowiedzialne za fototoksyczność⁴.

Skórka owocu zawiera terpeny, sesquiterpeny, sterole, aldehydy oraz flawonoidy – to właśnie ona stanowi najbogatsze źródło substancji aktywnych⁸. Olejek ma cienką konsystencję, zielonkawo-pomarańczową barwę i intensywny, słodko-cytrusowy zapach – zaliczany jest do tzw. nut głowy w kompozycjach aromatycznych.

Co zawiera olejek z tangerynki – skład i aktywne składniki

Limonen (d-limonene) to zdecydowanie dominujący składnik olejku – w zależności od odmiany i metody ekstrakcji stanowi od 74 do 97% całego oleju¹⁹. To właśnie ten monoterpen nadaje tangerynce charakterystyczny, świeży cytrusowy aromat i odpowiada za większość opisywanych właściwości biologicznych. Limonen jest podatny na utlenianie – powstające wówczas wodorotlenki mogą uczulać skórę, dlatego przechowywanie olejku w szczelnym, ciemnym pojemniku jest kluczowe¹⁰.

Drugim ważnym składnikiem jest γ-terpinen (5–15%), który odróżnia olejek z tangerynki od oleju ze słodkiej pomarańczy. Wykazuje silne właściwości antyoksydacyjne – w niektórych testach DPPH skuteczniejsze niż witamina E – a także działanie uspokajające i anksjolityczne¹¹. Kolejne monoterpeny to β-mircen (1–4%), któremu przypisuje się właściwości analgetyczne i łagodnie uspokajające, oraz α-pinen (0,5–3%) o działaniu przeciwzapalnym i przeciwdrobnoustrojowym¹²¹³. Sabinen (0,5–2%) dodaje olejkowi ciepłej, lekko pieprznej nuty i wzmacnia jego złożony charakter aromatyczny¹⁴.

W śladowych ilościach obecne są też: linalol (0,3–1%) o właściwościach uspokajających, cytral (do 0,5%) nadający olejkowi cytrynowej świeżości, aldehydy alifatyczne (oktanal, dekanal, nonanal) tworzące charakterystyczną „skórkową” nutę zimnotłoczonego oleju oraz β-kariofilen – sesquiterpen będący agonistą receptora CB2 o właściwościach przeciwzapalnych¹⁵¹⁶¹⁷. Warto pamiętać, że dokładny skład olejku zależy od odmiany rośliny, klimatu i gleby – stąd rozbieżności między różnymi analizami GC-MS¹⁸.

Jak działa olejek z tangerynki na nastrój i sen?

Wdychanie olejku z tangerynki wpływa na aktywność elektryczną mózgu w sposób zależny od stężenia. W badaniu na ludziach z pomiarem EEG wyższe stężenia oleju zmniejszały fale alfa i zwiększały fale beta – co przekłada się na większą czujność i koncentrację. Niższe stężenia zwiększały natomiast fale theta, wywołując efekt uspokajający i skracając czas zasypiania². Co ciekawe, wzorzec EEG po inhalacji olejku przypominał wzorzec obserwowany po podaniu diazepamu – leku anksjolitycznego – ale w przeciwieństwie do diazepamu olejek nie hamował fazy REM snu².

Mechanizm tego działania jest częściowo wyjaśniony przez badania na modelach zwierzęcych: olejek ze skórki tangerynki skracał latencję snu i wydłużał jego czas trwania w teście z pentobarbitalem. Analiza farmakologiczna wskazuje na modulację układu GABAergicznego – neurotransmitera odpowiedzialnego za hamowanie układu nerwowego i naturalny spokój²⁰²¹. Badania na gryzoniach wykazały też, że inhalacja limonenu (głównego składnika olejku) poprawia poziom neuroprzekaźników i obniża stężenie hormonów stresu². Należy podkreślić, że większość tych danych pochodzi z badań na zwierzętach lub małych prób na ludziach – nie stanowią one podstawy do leczenia zaburzeń lękowych czy bezsenności olejkiem eterycznym zamiast terapii medycznej.

Właściwości przeciwdrobnoustrojowe i antyoksydacyjne – co mówią badania?

W testach laboratoryjnych (in vitro) olejek z Citrus reticulata wykazał aktywność przeciwbakteryjną wobec pięciu klinicznie istotnych patogenów: Staphylococcus aureus, Escherichia coli, Pseudomonas aeruginosa, Bacillus subtilis i Salmonella typhimurium, a w badaniu z użyciem metody dyfuzji agarowej strefy zahamowania wzrostu wynosiły 1,9–4,9 cm²². Olejek hamował też wzrost grzybów: różnych gatunków Aspergillus i Candida albicans³. Spośród czterech badanych olejków cytrusowych, olejek z tangerynki wykazał najsilniejszą aktywność antyoksydacyjną³.

Wyniki te są obiecujące, jednak dotyczą wyłącznie warunków laboratoryjnych. Nie przekładają się bezpośrednio na leczenie infekcji u ludzi – olejku eterycznego nie stosuje się jako zamiennika antybiotyków ani leków przeciwgrzybiczych.

Olejek z tangerynki w pielęgnacji skóry

Badania kliniczne potwierdziły, że olejek z Citrus reticulata nałożony miejscowo znacząco przyspiesza gojenie ran in vivo²⁶. Właściwości antybakteryjne i przeciwgrzybicze czynią go też użytecznym składnikiem preparatów na skórę trądzikową – może ograniczać namnażanie bakterii odpowiedzialnych za powstawanie zmian²⁷. Jedno z badań wykazało, że olejek poprawia hydrolipidowy balans skóry, wzmacniając jej naturalną barierę ochronną²⁸, a inna praca kliniczna odnotowała szybką i długotrwałą poprawę u osób z wrażliwą skórą – zmniejszenie pieczenia, kłucia i bólu²⁹.

Olejek jest również bogaty w witaminę C, która stymuluje syntezę kolagenu typu I – najliczniej występującego w skórze białka strukturalnego³⁰³¹. Warto pamiętać, że stężenie witaminy C w olejku eterycznym jest znacznie niższe niż w samym owocu, a efekty pielęgnacyjne zależą przede wszystkim od regularności i sposobu stosowania.

Potencjalne działanie na układ oddechowy i sercowo-naczyniowy

W tradycyjnej medycynie chińskiej suszona skórka tangerynki (Chen Pi) stosowana była przy kaszlu, zapaleniu oskrzeli i astmie³². Współczesne badania laboratoryjne i na szczurach pokazały, że olejek z Citrus reticulata może zmniejszać włóknienie tkanki płucnej i stan zapalny pęcherzyków płucnych, jednocześnie zwiększając aktywność antyoksydacyjną w tkance płucnej³³. Dane te pochodzą jednak wyłącznie z badań in vitro i na zwierzętach – nie stanowią dowodu na skuteczność olejku w leczeniu chorób układu oddechowego u ludzi.

Flawonoidy obecne w skórce tangerynki – w tym nobiletyna, hesperydyna i tangertyna – wykazały w badaniach laboratoryjnych zdolność do obniżania oksydacyjnego stresu, poprawy tolerancji glukozy i redukcji ciśnienia tętniczego³⁴. Flawonoidy te są jednak znacznie bardziej skoncentrowane w samym owocu niż w olejku eterycznym; ich zawartość w olejku jest śladowa i nie powinna być podstawą oczekiwań zdrowotnych związanych z układem sercowo-naczyniowym.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Olejek z tangerynki jest preparatem stosowanym zewnętrznie lub w aromaterapii – nie zastępuje leczenia żadnej choroby. Skonsultuj się z lekarzem przed użyciem, jeśli:

• jesteś w ciąży lub karmisz piersią – brak wystarczających danych o bezpieczeństwie stosowania w tych stanach⁷³⁵;
• masz padaczkę – olejek figuruje wśród środków, których należy unikać przy tej chorobie⁷;
• stosujesz leki metabolizowane przez enzym CYP3A4 (m.in. midazolam, amiodaron, citalopram, sertralina, prednizon, ondansetron, felodypina) – składniki tangerynki mogą zmieniać szybkość ich rozkładu w wątrobie i osłabiać ich działanie³⁶;
• masz stwierdzoną alergię na owoce cytrusowe – możliwa reakcja krzyżowa³⁷;
• stosujesz olejek u niemowlęcia poniżej 3. miesiąca życia³⁷;
• po nałożeniu olejku na skórę pojawią się zaczerwienienie, pęcherze, silne pieczenie lub wysypka – mogą to być objawy reakcji alergicznej lub podrażnienia kontaktowego;
• doszło do przypadkowego spożycia olejku – niezwłocznie skontaktuj się z lekarzem lub Centrum Informacji Toksykologicznej (tel. 42 657 99 00).

Osoby z uszkodzeniem wątroby lub chorobami nerek oraz pacjenci onkologiczni powinni stosować olejek wyłącznie po konsultacji z lekarzem prowadzącym⁶.

Olejek z tangerynki może być wartościowym uzupełnieniem codziennej rutyny – do dyfuzji, masażu z olejem nośnym czy pielęgnacji skóry. Pamiętaj o kilku zasadach: zawsze rozcieńczaj go przed kontaktem ze skórą, unikaj słońca przez 12–24 godziny po aplikacji, przechowuj w ciemnym i chłodnym miejscu oraz zużyj w ciągu 2–3 lat. Jeśli stosujesz jakiekolwiek leki na stałe, skonsultuj użycie olejku z lekarzem lub farmaceutą – szczególnie ze względu na możliwe interakcje z enzymem CYP3A4.