Szarotka alpejska

Czym jest szarotka alpejska i co zawiera jej wyciąg?

Szarotka alpejska (Leontopodium alpinum, syn. Leontopodium nivale ssp. alpinum) to bylina z rodziny astrowatych rosnąca na wysokościach od 1500 do ponad 3000 m n.p.m. Przeżycie w tak ekstremalnych warunkach – intensywne promieniowanie UV, mróz, silne wiatry – wymusiło na niej wytworzenie bogatego zestawu substancji ochronnych⁹. Wyciąg z szarotki alpejskiej pozyskuje się ze wszystkich części rośliny: kwiatów, liści, łodyg i korzeni¹⁰.

Do tej pory zidentyfikowano ponad 60 związków czynnych w tej roślinie¹. Dzielą się na kilka głównych grup:

• Kwasy leontopoiczne A i B – unikalne fenylopropenoidy występujące wyłącznie w szarotce; silne antyoksydanty chroniące kolagen i kwas hialuronowy przed degradacją¹¹¹².
• Kwas chlorogenowy i dikafeoilochinowy – polifenole o silnym działaniu antyoksydacyjnym i przeciwzapalnym¹³.
• Flawonoidy (luteolina, apigenina, kwercetyna i ich glukozydy) – antyoksydanty i filtry UV²¹⁴.
• Garbniki – polifenole o właściwościach ściągających i antyseptycznych².
• Fitosterole (beta-sitosterol) – wzmacniają barierę naskórkową i pomagają utrzymać nawilżenie¹³.
• Seskwiterpeny (pochodne bisabolanu, trójcykliczne seskwiterpeny) – działanie przeciwzapalne i łagodzące⁹.
• Kumaryny, lignany i kwasy tłuszczowe – dodatkowe składniki o właściwościach przeciwzapalnych⁹.

Jakie właściwości antyoksydacyjne ma wyciąg z szarotki?

Aktywność antyoksydacyjna wyciągu z szarotki alpejskiej, wyrażona wskaźnikiem ochrony przed wolnymi rodnikami (RPF = 286), jest dwukrotnie wyższa niż witaminy C³. Za ten efekt odpowiadają przede wszystkim kwasy leontopoiczne – związki spotykane wyłącznie w tej roślinie – oraz kwas chlorogenowy i flawonoidy⁴¹⁵. W badaniach laboratoryjnych leontopodic acid wykazał silniejsze działanie antyoksydacyjne niż alfa-tokoferol (witamina E)¹⁵.

Mechanizm działania obejmuje neutralizację wolnych rodników, chelatowanie metali ciężkich przyspieszających utlenianie oraz ochronę lipidów błon komórkowych przed peroksydacją¹⁶. Badania z 2015 roku przeprowadzone na Uniwersytecie w Grazu potwierdziły, że kwas leontopoiczny i flawonoidy z ekstraktu szarotki hamują utlenianie lipidów w błonach komórkowych, przyczyniając się do zachowania elastyczności skóry¹⁷. Kwas chlorogenowy dodatkowo wykazuje zdolność ochrony DNA przed uszkodzeniami oksydacyjnymi¹⁸.

Jak szarotka działa przeciwzapalnie i przeciwbakteryjnie?

Działanie przeciwzapalne wyciągu z szarotki alpejskiej wynika z kilku mechanizmów. Seskwiterpeny (bisaboleny, trójcykliczne seskwiterpeny) i lignany z korzeni hamują procesy zapalne, co potwierdzono w badaniach na modelach zapalenia skóry u myszy – lipofiliowy ekstrakt z części nadziemnych zmniejszał obrzęk nawet o 80%²⁰. Badanie z 2019 roku Szwajcarskiego Instytutu Farmakologii i Toksykologii wykazało, że ekstrakt szarotki obniża poziom cytokin prozapalnych⁶. Ekstrakt hamuje też migrację komórek zapalnych – leukocytów i mastocytów²¹.

Właściwości przeciwbakteryjne potwierdzono w badaniu Dobnera i wsp. (2003) – ekstrakt wykazał istotną aktywność wobec: Enterococcus faecium, Escherichia coli, Pseudomonas aeruginosa, Staphylococcus aureus, Streptococcus pneumoniae i Streptococcus pyogenes⁵. Włoskie badanie z 2020 roku wykazało skuteczność wobec S. aureus i Propionibacterium acnes (bakterii odpowiedzialnej za trądzik)²². Wyniki te dotyczą warunków laboratoryjnych i nie należy ich bezpośrednio przekładać na skuteczność kliniczną u ludzi.

Jakie zastosowanie ma szarotka w pielęgnacji skóry i kosmetyce?

Wyciąg z szarotki alpejskiej trafia dziś głównie do preparatów dermokosmetycznych – kremów przeciwstarzeniowych, serum, preparatów pod oczy i filtrów przeciwsłonecznych. Wysokie stężenie flawonoidów i kwasów fenolowych czyni go naturalnym filtrem UV, który wzmacnia fotoprotekcję skóry i ogranicza ryzyko przebarwień oraz fotostarzenia²³²⁴. W preparatach kosmetycznych ekstrakt stosuje się zazwyczaj w stężeniach 3–5%²⁵.

Badania in vitro wykazały, że ekstrakt szarotki stymuluje ekspresję genów odpowiedzialnych za ochronę naskórka (m.in. transglutaminazy 1, involukryny, lorykryny, filagryny i keratyny 1 i 10) oraz zwiększa syntezę kolagenu I i V²⁷. Te wyniki laboratoryje sugerują potencjał w preparatach przeciwstarzeniowych, jednak ich przełożenie na efekty kliniczne wymaga dalszych badań z udziałem ludzi.

Tradycyjne zastosowania szarotki w medycynie ludowej

W alpejskiej medycynie ludowej szarotka była znana jako „kwiatek od bólu brzucha” (niem. Bauchwehbleamerl) i stosowana wewnętrznie – w formie naparów, nalewek alkoholowych, odwarów w mleku z miodem lub masłem⁷. Tradycyjne wskazania obejmowały biegunkę, czerwonkę, zapalenie żołądka i jelit, kaszel, bronchit, bóle reumatyczne, gorączkę, a nawet gruźlicę i błonicę³⁰. Roślina była stosowana też jako środek ściągający (astringent), wykrztuśny i przeciwreumatyczny⁷.

Nowoczesna fitochemiczna analiza potwierdza, że część tych tradycyjnych zastosowań ma swoje uzasadnienie naukowe – aktywność przeciwbakteryjna ekstraktu wobec patogenów jelitowych i oddechowych odpowiada historycznym wskazaniom⁵. Przegląd farmakologii i chemii szarotki wskazuje na jej potencjalne działanie na układ sercowo-naczyniowy i nerwowy, choć kliniczne dowody w tych obszarach są nadal ograniczone⁹.

W jakiej formie szarotka alpejska jest dostępna i jak jej używać?

Wyciąg z szarotki alpejskiej (Leontopodium alpinum flower/leaf extract) znajdziesz przede wszystkim jako składnik czynny w kremach, serach, balsamach do ciała i preparatach przeciwsłonecznych. Dostępne są też suplementy diety zawierające ekstrakt szarotki, choć w tej kategorii dowody kliniczne są znacznie słabsze niż dla zastosowań miejscowych. W tradycji alpejskiej roślina była stosowana jako napar i nalewka, jednak dziś wewnętrzne stosowanie wyciągów szarotki nie ma ugruntowanego miejsca w fitoterapii opartej na dowodach.

Przy wyborze preparatu warto zwrócić uwagę na to, czy ekstrakt pochodzi z upraw – szarotka alpejska jest gatunkiem chronionym i zbieranie jej ze stanowisk naturalnych jest zabronione w większości krajów europejskich⁸. Kultywowane rośliny z wysokości 1000–1500 m n.p.m. mają wyższe stężenie substancji czynnych, w tym kwasu leontopoicznego³¹.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Wyciąg z szarotki alpejskiej stosowany miejscowo na skórę jest ogólnie dobrze tolerowany i nie opisano poważnych działań niepożądanych przy zewnętrznym użyciu³². Mimo to warto zachować ostrożność w kilku sytuacjach:

• Ciąża i karmienie piersią – brak danych dotyczących bezpieczeństwa stosowania wewnętrznego; przed użyciem jakichkolwiek suplementów z szarotką skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.
• Alergia na rośliny z rodziny astrowatych (Asteraceae/Compositae) – szarotka należy do tej samej rodziny co rumianek, arnika, nagietka i krwawnik. Jeśli masz potwierdzoną alergię na którąś z tych roślin, przed użyciem preparatów z szarotką porozmawiaj z lekarzem lub dermatologiem.
• Przewlekłe choroby zapalne skóry – jeśli stosujesz preparaty z szarotką przy egzemie, łuszczycy lub trądziku i nie obserwujesz poprawy po kilku tygodniach, lub jeśli pojawia się podrażnienie, zaczerwienienie lub wysypka, skonsultuj się z dermatologiem.
• Stosowanie wewnętrzne (napary, nalewki, suplementy) – przed włączeniem takich preparatów porozmawiaj z lekarzem, zwłaszcza jeśli przyjmujesz leki na choroby układu krążenia, cukrzycę lub leki przeciwzakrzepowe; dane o interakcjach są bardzo ograniczone.

Pamiętaj, że preparaty z wyciągiem z szarotki to suplementy i dermokosmetyki – nie zastępują leczenia dermatologicznego ani terapii chorób przewlekłych. Jeśli masz wątpliwości co do wyboru preparatu, farmaceuta w aptece chętnie Ci pomoże.

Wyciąg z szarotki alpejskiej to ciekawy składnik aktywny – szczególnie dla osób szukających naturalnej ochrony antyoksydacyjnej i fotoochronnej w codziennej pielęgnacji. Sięgaj po preparaty z certyfikowanym, uprawianym surowcem. Przy stosowaniu miejscowym nie musisz obawiać się podrażnień – szarotka jest łagodna nawet dla skóry wrażliwej. Jeśli interesuje Cię jej wewnętrzne stosowanie, najpierw skonsultuj to z farmaceutą lub lekarzem.