Menu

Surowce roślinne

Szanta zwyczajna

Szanta zwyczajna (Marrubium vulgare) to ziele z rodziny jasnotowatych, stosowane w ziołolecznictwie od czasów starożytnych. Jej główny składnik aktywny – marrubiin, diterpenowy lakton – odpowiada za działanie wykrztuśne, rozkurczające mięśnie gładkie oskrzeli i pobudzające wydzielanie soków trawiennych. Niemcy (Komisja E) i EMA uznają wyciąg z ziela szanty za tradycyjny środek na kaszel i niestrawność. Ziele szanty dostępne jest jako napar, nalewka, wyciąg płynny oraz syrop. Stosowanie szanty wymaga ostrożności u osób przyjmujących leki na cukrzycę lub nadciśnienie – może nasilać ich działanie. Nie wolno jej stosować w ciąży.

Spis treści

Z tego materiału dowiesz się:

Jak działa marrubiin i dlaczego szanta pomaga przy kaszlu?
Na jakie dolegliwości tradycyjnie stosuje się ziele szanty zwyczajnej?
W jakich postaciach i dawkach można stosować szantę?
Kiedy szanta może wchodzić w interakcje z lekami?
Kto bezwzględnie powinien unikać szanty zwyczajnej?

Czym jest szanta zwyczajna i co zawiera jej ziele?

Szanta zwyczajna (Marrubium vulgare) to bylina z rodziny jasnotowatych (Lamiaceae), spokrewniona z miętą i melisą. W ziołolecznictwie wykorzystuje się części nadziemne rośliny – ziele szanty zwyczajnej oraz wyciąg z ziela szanty zwyczajnej – zbierane w czasie kwitnienia. Charakterystyczny gorzki smak i właściwości lecznicze zawdzięcza bogatemu profilowi fitochemicznemu¹.

Najważniejszy związek aktywny to marrubiin – diterpenowy lakton z grupy labdanów, tworzący się z premarrubiny. Towarzyszą mu inne diterpeny: marrubenol, marrubiol i kwas marrubiowy, a także śladowe olejki eteryczne (kamfen, p-cymen, fenchen), flawonoidy (apigenina, luteolina, chrysoeriol), glikozydy fenylpropanoidowe (akteozyd, forsytozyd), alkaloidy, garbniki, saponiny i witamina C¹²¹⁰.

Badania wykazały, że całkowita zawartość związków fenolowych w suchym zielu sięga ok. 133 mg ekwiwalentu kwasu galusowego na gram, a aktywność antyoksydacyjna wynosi ok. 53 µmol ekwiwalentu Troloksu na gram – wartości wskazujące na znaczny potencjał antyoksydacyjny¹¹.

Jak działa szanta zwyczajna na układ oddechowy?

Szanta działa wykrztuśnie – rozluźnia mięśnie gładkie oskrzeli i pobudza wydzielanie śluzu, dzięki czemu ułatwia odkrztuszanie zalegającej wydzieliny. Mechanizm ten jest przypisywany przede wszystkim marrubinie i towarzyszącym mu żywicom, które bezpośrednio stymulują wydzielanie gruczołów błony śluzowej oskrzeli¹²¹³.

Ziele szanty sprawdza się zarówno przy suchym, nieproduktywnym kaszlu – relaksując skurcze – jak i przy kaszlu z zalegającą wydzieliną, ułatwiając jej ewakuację. Działa na górne i dolne drogi oddechowe jednocześnie¹⁴. Marrubiin hamuje ponadto uwalnianie prozapalnej cytokiny TNF-α, co wyjaśnia dodatkowe działanie przeciwzapalne w obrębie błon śluzowych¹²¹⁵.

Tradycyjne zastosowania, uznane przez Komisję E i EMA w ramach rejestracji tradycyjnego stosowania, obejmują kaszel, nieżyt oskrzeli, krztusiec i astmę. Olejki eteryczne zawarte w zielu wykazują też aktywność przeciwdrobnoustrojową, co może być pomocne przy infekcjach dróg oddechowych⁴¹⁶.

Szanta a kaszel – kiedy może pomóc:

Suchy, nieproduktywny kaszel – marrubiin rozluźnia skurcze mięśni oskrzeli i łagodzi podrażnienie błony śluzowej¹⁷.
Kaszel z zalegającą wydzieliną – wyciąg stymuluje produkcję śluzu i ułatwia jego usunięcie z dróg oddechowych¹⁸.
Nieżyt oskrzeli – tradycyjne zastosowanie uznane przez Komisję E; ciepły napar działa też napotnie, wspomagając organizm w trakcie infekcji¹⁹.
Przekrwienie zatok i klatki piersiowej – szanta działa na obie piętra układu oddechowego, co czyni ją wszechstronnym zielem oddechowym¹⁴.

Jak szanta wpływa na trawienie i apetyt?

Marrubiin i premarrubiin należą do tzw. gorzkich zasad – substancji, które po kontakcie z receptorami smakowymi języka odruchowo zwiększają wydzielanie śliny, kwasu solnego i soków trawiennych. Efektem jest pobudzenie apetytu i ułatwienie trawienia²⁰²¹. Kwas marrubiowy wykazuje też działanie żółciopędne (choleretyczne) – zwiększa wydzielanie żółci, co wspomaga trawienie tłuszczów i może łagodzić uczucie pełności i wzdęcia¹².

W badaniach laboratoryjnych i na zwierzętach wyciąg z ziela szanty oraz marrubiin wykazały działanie gastroprotekcyjne: stymulowały produkcję ochronnego śluzu żołądkowego i zmniejszały wydzielanie kwasu, co przekładało się na aktywność przeciwwrzodową²²²³. Wyniki te uzyskano jednak w modelach zwierzęcych – ich bezpośrednie przełożenie na człowieka wymaga potwierdzenia w badaniach klinicznych.

W Niemczech szanta jest oficjalnie uznana za środek wspomagający trawienie przy niestrawności. Gorycz ziela pobudza też wydzielanie enzymów trzustkowych i może mieć łagodne działanie przeczyszczające²⁴²⁵.

Jakie formy i dawki szanty zwyczajnej są dostępne?

Ziele szanty stosuje się w kilku postaciach, różniących się stężeniem składników aktywnych i sposobem przygotowania. Komisja E zaleca ok. 4,5 g suszonego ziela dziennie lub 30–90 ml świeżo wyciskanego soku. Napar przygotowuje się z 1–2 g ziela zalanego 200 ml gorącej wody; można wypić do 3 filiżanek (750 ml) dziennie³.

Postać	Dawkowanie	Uwagi
Napar (1–2 g ziela / 200 ml wody)	Do 3 filiżanek dziennie	Ciepły napar działa też napotnie¹⁹
Świeżo wyciskany sok	30–90 ml dziennie	Wg zaleceń Komisji E³
Wyciąg płynny (1:1, ~20% etanol)	1–2 ml na dawkę	Bardziej skoncentrowana forma²⁶
Nalewka (1:5, ~25% etanol)	3–6 ml do 3× dziennie	Stosowana przy dolegliwościach oddechowych i trawiennych²⁷
Syrop	2–4 ml na dawkę	Tradycyjnie łączony z miodem dla złagodzenia goryczki²⁸

Ważna praktyczna wskazówka: ciepły napar wzmacnia działanie napotne i ułatwia usuwanie śluzu; zimny napar (parzony przez noc) działa bardziej moczopędnie i wspomaga trawienie²⁹.

Interakcje i grupy ryzyka – co warto wiedzieć przed zastosowaniem:

Leki przeciwcukrzycowe – szanta może obniżać poziom glukozy we krwi; stosowanie równoległe z insuliną lub doustnymi lekami hipoglikemizującymi grozi hipoglikemią. Konieczna kontrola glikemii⁵.
Leki hipotensyjne – marrubenol działa jako bloker kanałów wapniowych typu L i może nasilać działanie leków obniżających ciśnienie (np. amlodypiny, enalaprilu, losartanu, hydrochlorotiazydu)⁶³⁰.
Leki przeciwzakrzepowe (warfaryna) – istnieje teoretyczne ryzyko interakcji; zalecana ostrożność³¹.
Choroby serca – duże dawki mogą wywoływać niemiarowość serca u osób z chorobami układu krążenia³².
Zapalenie żołądka / choroba wrzodowa – szanta zwiększa wydzielanie kwasu solnego; u osób z gastritis lub wrzodami może nasilić dolegliwości⁸.
Alergia na rośliny z rodziny jasnotowatych – osoby uczulone na miętę, melisę lub szałwię powinny zachować ostrożność³¹.

Jakie inne właściwości przypisuje się szancie zwyczajnej?

Badania laboratoryjne i doświadczenia na zwierzętach wskazują na kilka dodatkowych kierunków aktywności biologicznej ziela szanty. Ekstrakt z szanty i marrubiin wykazały w modelach zwierzęcych zdolność do obniżania poziomu glukozy we krwi – wstępne dane kliniczne (3-tygodniowe picie naparu przed posiłkami) sugerują niewielki efekt hipoglikemizujący u osób z cukrzycą typu 2, jednak dowody są niewystarczające do jednoznacznych zaleceń³³³⁴.

W badaniach in vitro olejek eteryczny szanty hamował wzrost Staphylococcus aureus i grzybów z rodzaju Botrytis. Glikozydy fenylpropanoidowe – akteozyd i forsytozyd – hamowały utlenianie lipoprotein LDL¹²³⁵. Warto podkreślić, że są to wyniki badań laboratoryjnych i na zwierzętach – nie należy ich traktować jako potwierdzonych korzyści u ludzi.

Wczesne badania sugerują też, że wyciągi z szanty mogą wpływać na poziom hormonów płciowych (estrogenów, progesteronu, testosteronu) – temat wymaga dalszych badań klinicznych³⁶. Zewnętrznie szanta była tradycyjnie stosowana do przemywania ran i owrzodzeń ze względu na właściwości antyseptyczne i ściągające (garbniki)³⁷.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Bezwzględnie unikaj szanty zwyczajnej w ciąży – ziele może pobudzać skurcze macicy i wywoływać poronienie. W czasie karmienia piersią stosuj wyłącznie ilości spożywcze; bezpieczeństwo dawek leczniczych nie zostało ustalone⁷.

Skontaktuj się z lekarzem lub farmaceutą przed zastosowaniem szanty, jeśli:

przyjmujesz leki na cukrzycę (insulina, glipizyd, metformina i inne) – ryzyko nadmiernego spadku glukozy⁵;
leczysz się na nadciśnienie – szanta może nasilić działanie leków hipotensyjnych i zbyt mocno obniżyć ciśnienie⁶;
stosujesz warfarynę lub inne leki przeciwzakrzepowe³¹;
masz chorobę serca, zaburzenia rytmu lub niskie ciśnienie krwi³²;
masz zapalenie żołądka lub chorobę wrzodową – szanta zwiększa wydzielanie kwasu solnego⁸;
planujesz operację – odstawiaj szantę co najmniej 2 tygodnie przed planowanym zabiegiem ze względu na możliwy wpływ na glikemię³⁸.

Jeśli po zastosowaniu szanty pojawią się wymioty, kołatanie serca, nagłe osłabienie lub objawy nadmiernego spadku ciśnienia (zawroty głowy, zasłabnięcie), przerwij stosowanie i skonsultuj się z lekarzem.

Szanta zwyczajna to ziele z długą tradycją stosowania, które może być pomocnym wsparciem przy przeziębieniach, kaszlu i niestrawności. Stosuj ją w zalecanych dawkach, najlepiej po konsultacji z farmaceutą, szczególnie jeśli przyjmujesz inne leki. Ciepły napar na początku infekcji może pomóc szybciej usunąć zalegający śluz z dróg oddechowych. Pamiętaj jednak, że szanta to środek wspomagający, a nie substytut leczenia – jeśli kaszel utrzymuje się ponad 2–3 tygodnie lub towarzyszą mu gorączka i duszność, koniecznie skonsultuj się z lekarzem.

Pytania i odpowiedzi

Na co stosuje się szantę zwyczajną?

Szanta zwyczajna jest tradycyjnie stosowana przy kaszlu, nieżycie oskrzeli, kaszlu krztuścowym oraz niestrawności i braku apetytu. Komisja E i EMA uznają te zastosowania w ramach rejestracji tradycyjnego stosowania ziół⁴¹⁷.

Co to jest marrubiin i dlaczego jest ważny?

Marrubiin to diterpenowy lakton – główny związek aktywny szanty zwyczajnej. Odpowiada za działanie wykrztuśne (rozrzedza i ułatwia usuwanie śluzu z oskrzeli), gorzkie (pobudza wydzielanie soków trawiennych) oraz przeciwzapalne (hamuje m.in. TNF-α)¹²³⁹.

Jak przygotować napar z szanty zwyczajnej?

Zalej 1–2 g suszonego ziela szanty 200 ml gorącej wody i zaparzaj przez 10 minut. Możesz wypić do 3 filiżanek takiego naparu dziennie. Ciepły napar działa wykrztuśnie i napotnie, zimny (parzony przez noc) – bardziej moczopędnie i trawieniu³²⁹.

Czy szanta obniża poziom cukru we krwi?

Wstępne badania sugerują, że napar z szanty może nieznacznie obniżać glikemię u osób z cukrzycą typu 2. Efekt jest jednak słaby i dane kliniczne są niewystarczające – jednocześnie kombinacja z lekami przeciwcukrzycowymi może doprowadzić do niebezpiecznej hipoglikemii⁵³³.

Czy szanta zwyczajna obniża ciśnienie krwi?

Tak – marrubenol, jeden z diterpenów szanty, działa jako bloker kanałów wapniowych i może obniżać ciśnienie. Stosowanie szanty razem z lekami hipotensyjnymi (np. amlodypiną, enalaprilem, losartanem) grozi nadmiernym spadkiem ciśnienia⁶³⁰.

Czy szanta zwyczajna jest bezpieczna w ciąży?

Nie – szanta jest przeciwwskazana w ciąży, ponieważ może pobudzać skurcze macicy i wywoływać poronienie. Botanical Safety Handbook klasyfikuje ją jako ziele klasy bezpieczeństwa 2B (niestosowane w ciąży bez nadzoru specjalisty)⁷⁴⁰.

Czy szanta może wywoływać działania niepożądane?

W dawkach spożywczych jest dobrze tolerowana. Duże dawki lecznicze mogą powodować nudności, wymioty i biegunkę. Aplikacja na skórę może wywołać reakcję kontaktową. U osób z chorobami serca istnieje ryzyko zaburzeń rytmu⁹⁴¹.

Czy szanta nadaje się na suchy kaszel bez wydzieliny?

Tak – marrubiin rozluźnia mięśnie gładkie oskrzeli i działa antyspazmatycznie, co przynosi ulgę przy suchym, męczącym kaszlu. Jednocześnie pobudza produkcję śluzu, który „wypycha” stary, zalegający śluz¹⁸⁴².

Czy szanta pomaga na niestrawność i wzdęcia?

Tak – gorzkie zasady szanty (marrubiin, premarrubiin) odruchowo zwiększają wydzielanie śliny, kwasu solnego i żółci, łagodząc niestrawność, wzdęcia i uczucie pełności. W Niemczech szanta jest oficjalnie uznana za środek wspomagający trawienie²⁴⁴³.

Jakie formy szanty można kupić w aptece lub sklepie zielarskim?

Dostępne są suszone ziele do sporządzania naparów, wyciągi płynne, nalewki, syropy oraz kapsułki/tabletki. Szantę znajdziesz też jako składnik gotowych syropów na kaszel i pastylek do ssania²⁶⁴⁴.

Czy szanta wchodzi w interakcje z warfaryną?

Istnieje teoretyczne ryzyko interakcji z warfaryną i innymi lekami przeciwzakrzepowymi – wynikające z aktywności antyoksydacyjnej i możliwego wpływu na metabolizm. Jeśli przyjmujesz leki rozrzedzające krew, skonsultuj stosowanie szanty z lekarzem³¹.

Kiedy odstawić szantę przed operacją?

Szantę należy odstawić co najmniej 2 tygodnie przed planowanym zabiegiem operacyjnym, ponieważ może wpływać na kontrolę poziomu glukozy we krwi podczas i po operacji³⁸.

Czym różni się szanta zwyczajna od szanty czarnej?

To dwie zupełnie różne rośliny. Szanta zwyczajna (Marrubium vulgare) zawiera marrubiin i stosowana jest głównie przy kaszlu i niestrawności. Szanta czarna (Ballota nigra) nie zawiera marrubiny, ma inny profil fitochemiczny i stosuje się ją m.in. przy mdłościach i zaburzeniach nerwowych – nie są zamienne⁴⁵.

Szanta zwyczajna w historii medycyny

Szanta należy do najstarszych znanych środków ziołowych na kaszel. Starożytni Egipcjanie stosowali ją jako lekarstwo i dodatek do słodkich syropów. Rzymski lekarz Galen polecał ją na dolegliwości oddechowe, a w I w. n.e. encyklopedysta Aulus Cornelius Celsus opisał ją w traktacie De Medicina. Angielski farmaceuta Nicholas Culpeper w XVII w. pisał, że szanta pomaga usunąć „upartą flegmę z płuc”⁴⁶⁴⁷. W XIX w. szanta stała się popularnym składnikiem cukierków i cukierniczych dropsów na kaszel – forma, która przetrwała do dziś w niektórych krajach jako tradycyjny środek na ból gardła.

Szanta a EMA i Komisja E – co mówią regulacje?

Ziele szanty zwyczajnej jest jednym z niewielu surowców zielarskich z formalnym uznaniem przez europejskie i niemieckie organy regulacyjne. Niemiecka Komisja E zatwierdziła jej stosowanie przy kaszlu i nieżycie dróg oddechowych oraz niestrawności, podając konkretną dawkę dzienną: ok. 4,5 g suszonego ziela lub 30–90 ml soku³. Europejska Agencja Leków (EMA) uwzględniła szantę w rejestracji tradycyjnego stosowania ziół dla wskazań oddechowych⁴. Oznacza to, że przy stosowaniu w zalecanych dawkach można oczekiwać określonego profilu bezpieczeństwa, choć poziom dowodów klinicznych pozostaje ograniczony i nie jest równoważny z pełnym zatwierdzeniem leku.

Szanta zwyczajna – ciekawostka o preparatach zewnętrznych

Poza zastosowaniem wewnętrznym szanta była historycznie używana zewnętrznie – jako okłady lub przemywanie ran, owrzodzeń i ukąszeń. Garbniki zawarte w zielu działają ściągająco na błony śluzowe i skórę, a olejek eteryczny wykazuje aktywność przeciwdrobnoustrojową wobec Staphylococcus aureus³⁷⁴⁸. Warto jednak pamiętać, że aplikacja na skórę może u niektórych osób wywoływać reakcje kontaktowe, dlatego przed szerszym stosowaniem zewnętrznym warto przetestować preparat na małym fragmencie skóry⁹.