Sarsaparilla

Czym jest sarsaparilla i skąd pochodzi Smilax glabra?

Sarsaparilla to potoczna nazwa grupy roślin z rodzaju Smilax, z których najszerzej badanym gatunkiem jest Smilax glabra Roxb. – w tradycyjnej medycynie chińskiej (TCM) znana jako Tu Fu Ling lub Tufuling⁶. Roślina pochodzi z Azji Południowej i Południowo-Wschodniej; jej kłącze (korzeń) od stuleci służy jako surowiec leczniczy w Chinach, Wietnamie i Indiach⁷. W aptekach i sklepach zielarskich dostępny jest przede wszystkim wyciąg z korzenia Smilax glabra – w postaci kapsułek, proszku lub surowca do odwarów.

Gatunek ten jest ściśle spokrewniony z innymi roślinami określanymi jako sarsaparilla (np. Smilax ornata z Jamajki czy Smilax regelii z Hondurasu), ale to właśnie S. glabra dominuje w piśmiennictwie naukowym i jest najczęściej stosowaną w TCM⁸. Warto o tym pamiętać przy zakupie – nazwa „sarsaparilla” może obejmować różne gatunki o nieco różniącym się składzie.

Co zawiera korzeń Smilax glabra – skład fitochemiczny

Z korzenia i kłącza Smilax glabra wyizolowano dotychczas około 200 związków aktywnych². Dominują cztery grupy chemiczne: flawonoidy i glikozydy flawonoidowe, kwasy fenolowe, sterole oraz saponiny²⁹. Najważniejszym i najlepiej przebadanym składnikiem jest astilbina – flawonoid stanowiący zazwyczaj ponad 0,4% suchego ekstraktu i stosowany jako marker jakości surowca¹.

Oprócz astilbiny zidentyfikowano m.in. engeleitynę, izoastilbinę, neoastilbinę, taxifolię (dihydrokwercetynę), kwercetynę, miriceytynę, luteolinę, apigeninę, katechinę, epikatechinę, resweratrol, piceid, kwas ferulowy, kwas 5-O-kafeoiloszkimikowy oraz β-sitosterol¹⁰¹¹¹². Ekstrakty etanolowe wykazują znacznie wyższą zawartość polifenoli niż wodne: w jednym z badań ekstrakt metanolowy zawierał 152,3 mg równoważników kwasu galusowego na gram suchej masy, podczas gdy ekstrakt wodny – jedynie 29,4 mg/g¹³.

Jakie właściwości przypisuje się sarsaparilli – co mówią badania?

Większość dostępnych danych pochodzi z badań in vitro (na komórkach) i na modelach zwierzęcych – badania kliniczne na ludziach są nieliczne i przeprowadzone na małych grupach. Poniżej zestawienie najważniejszych kierunków badań³.

Wyniki badań komórkowych i na zwierzętach są obiecujące, ale nie można ich wprost przekładać na efekty u człowieka. Dopóki nie zostaną przeprowadzone duże, randomizowane badania kliniczne, sarsaparilla pozostaje surowcem o tradycyjnym zastosowaniu i wstępnie udokumentowanych właściwościach, a nie lekiem o potwierdzonym działaniu⁶.

Tradycyjne zastosowania sarsaparilli – historia i etnofarmakologia

W TCM korzeń Smilax glabra stosowany był głównie do „oczyszczania ciepła i wilgoci” – w praktyce oznaczało to leczenie stanów zapalnych skóry, bólów stawów, zakażeń wenerycznych i schorzeń układu moczowego⁸. W Wietnamie odwar z kłącza podawano przy reumatoidalnym zapaleniu stawów i łuszczycy⁷. W Indiach (ajurweda) roślina znana jako Chopchini służyła do leczenia zaparć, wzdęć i chorób skóry²⁰.

Chińskie obserwacje kliniczne sugerują, że mieszanki ziołowe zawierające odwar z S. glabra mogą wydłużać remisję łuszczycy i zmniejszać częstość nawrotów w porównaniu z aminopteryną stosowaną zewnętrznie²¹. To jednak dane z badań o ograniczonej metodologii – nie zastępują nowoczesnych randomizowanych prób klinicznych.

Formy dostępne w aptekach i dawkowanie

Wyciąg z korzenia Smilax glabra dostępny jest w kilku formach. Standaryzowane kapsułki zawierają zazwyczaj 200–500 mg ekstraktu standaryzowanego na 10–20% astilbiny, stosowanego 1–2 razy dziennie²². Proszek z suszonego korzenia podaje się w dawce 2–5 g dwa razy dziennie z ciepłą wodą²². Odwar przygotowuje się z 10–15 g suszonego kłącza gotowanego w 400 ml wody do redukcji objętości o połowę²². Dane te pochodzą z tradycyjnych zaleceń i pojedynczych badań obserwacyjnych – nie są to dawki zatwierdzone przez agencje regulacyjne.

Nie istnieje aktualnie ustalona przez EFSA ani inny europejski organ regulacyjny zalecana dzienna dawka sarsaparilli. Przed rozpoczęciem stosowania warto skonsultować się z farmaceutą lub lekarzem, szczególnie przy jednoczesnym przyjmowaniu innych preparatów.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Sarsaparilla jest suplementem diety, a nie lekiem – jednak ze względu na potencjalne interakcje i działania niepożądane, kilka sytuacji wymaga konsultacji ze specjalistą przed jej zastosowaniem lub w trakcie stosowania:

• Przyjmujesz leki na receptę – zwłaszcza metabolizowane przez CYP3A4 lub CYP2D6 (np. niektóre statyny, antydepresanty, leki przeciwarytmiczne, opioidy) lub leki moczopędne⁴⁵.
• Przyjmujesz leki przeciwzakrzepowe lub przeciwpłytkowe – flawonoidy mogą teoretycznie wpływać na agregację płytek⁵.
• Masz chorobę nerek lub wątroby – przy zaawansowanej niewydolności nerek unikaj wysokich dawek i długotrwałego stosowania⁵.
• Jesteś w ciąży lub karmisz piersią – bezpieczeństwo stosowania nie zostało potwierdzone w badaniach klinicznych²³.
• Wystąpią objawy niepożądane: nudności, skurcze brzucha, nasilone oddawanie moczu, objawy odwodnienia (suchość w ustach, zawroty głowy, osłabienie) lub reakcja skórna po stosowaniu zewnętrznym⁵.

Sarsaparilla nie zastępuje leczenia przepisanego przez lekarza. Jeśli stosujesz ją przy chorobie przewlekłej, poinformuj o tym swojego lekarza prowadzącego.

Sarsaparilla (wyciąg z korzenia Smilax glabra) to surowiec o bogatej historii stosowania i interesującym profilu fitochemicznym. Wybierając preparat, szukaj standaryzowanego ekstraktu z podaną zawartością astilbiny. Nie przekraczaj dawek zalecanych przez producenta. Pamiętaj, że to suplement diety wspierający organizm, a nie lek – i zawsze skonsultuj jego stosowanie z farmaceutą, jeśli przyjmujesz inne preparaty.