Rzęsa drobna

Czym jest rzęsa drobna i skąd pochodzi?

Rzęsa drobna (Lemna minor L.) to jedna z najmniejszych roślin kwiatowych na świecie – jej zielone listki mają zaledwie kilka milimetrów średnicy. Unosi się na powierzchni stojących i wolno płynących wód słodkich: stawów, rowów melioracyjnych, jezior i rzek. W Polsce jest gatunkiem pospolitym, spotykanym niemal wszędzie tam, gdzie woda jest ciepła i zasobna w azot. Roślina należy do rodziny Lemnaceae (rzęsowate), blisko spokrewnionej z obrazkowatymi (Araceae), co ma znaczenie dla jej profilu bezpieczeństwa – o tym więcej w dalszej części.

W ostatnich latach rzęsa drobna przyciąga uwagę naukowców jako potencjalne alternatywne źródło żywności i składnik preparatów prozdrowotnych. Jej szybki wzrost, łatwość hodowli i bogaty skład chemiczny sprawiają, że jest przedmiotem badań zarówno w żywieniu ludzi, jak i w poszukiwaniu nowych surowców roślinnych⁵. Sok z rzęsy wodnej to forma, w jakiej roślina bywa przetwarzana w celach spożywczych lub suplementacyjnych.

Co zawiera rzęsa drobna – skład fitochemiczny

Rzęsa drobna jest wyjątkowo bogatym surowcem roślinnym jak na swoją wielkość. Jej skład chemiczny obejmuje kilka ważnych grup związków aktywnych, których proporcje zależą od warunków wzrostu – rośliny hodowane laboratoryjnie różnią się składem od tych zebranych z naturalnych zbiorników¹.

Białko i aminokwasy to jeden z wyróżników rzęsy. Całkowita zawartość aminokwasów sięga 95,70 g/100 g białka surowego w warunkach laboratoryjnych i 68,71 g/100 g w roślinach z naturalnych zbiorników. Aminokwasy egzogenne (których organizm nie wytwarza samodzielnie) stanowią odpowiednio 43,75 g/100 g i 32,10 g/100 g białka surowego¹. To wartości porównywalne z niektórymi roślinami strączkowymi.

Kwasy tłuszczowe obecne w rzęsie to głównie kwas palmitynowy (C16:0) i stearynowy (C18:0) – nasycone, oraz kwas oleinowy (C18:1 n-9), linolowy (C18:2 n-6) i α-linolenowy (C18:3 n-3) – nienasycone. Co ciekawe, rośliny z naturalnych zbiorników zawierają trzykrotnie więcej kwasu oleinowego niż hodowane laboratoryjnie, a zawartość kwasów linolowego i α-linolenowego jest w nich również wyższa¹.

Minerały: rzęsa dostarcza wapnia (Ca), sodu (Na), cynku (Zn), fosforu (P) i magnezu (Mg). Rośliny hodowane laboratoryjnie mają wyższy poziom wapnia, sodu i cynku, natomiast niższy fosforu i magnezu w porównaniu z roślinami z naturalnych zbiorników¹.

Witamina E występuje w kilku formach: δ-tokoferol, γ-tokoferol i α-tokotrienol. Ich stężenia są wyższe w roślinach laboratoryjnych, natomiast δ- i γ-tokotrienole są w tej samej grupie poniżej progu wykrywalności¹.

Polifenole to kolejna istotna grupa. Ekstrakt etanolowy rzęsy drobnej zawiera kompleks polifenolowy na poziomie 4,7% ± 0,4% suchej masy. Wśród zidentyfikowanych związków są kwas chlorogenowy i kwas 3,5-dihydroksybenzoesowy – choć w mniejszych ilościach niż w pokrewnym gatunku Lemna polyrrhiza (2–9-krotnie niższe stężenia)².

Tradycyjne zastosowania rzęsy drobnej – co mówi historia i nauka?

Rzęsa drobna ma udokumentowaną historię stosowania w medycynie ludowej różnych kultur. Tradycyjnie przypisywano jej właściwości moczopędne, przeciwgorączkowe, przeciwświądowe, ściągające i odtruwające. Była stosowana zewnętrznie w chorobach skóry i jako płukanka przy stanach zapalnych oczu (zapalenie spojówek). Wewnętrznie – przy przeziębieniach, obrzękach i trudnościach w oddawaniu moczu³.

Ważne zastrzeżenie: wszystkie te zastosowania opierają się na tradycji i danych z etnobotaniki lub badań laboratoryjnych – brakuje badań klinicznych przeprowadzonych u ludzi, które potwierdzałyby skuteczność rzęsy drobnej w leczeniu lub łagodzeniu jakichkolwiek schorzeń. Ocena jej potencjału naukowego jako surowca zielarskiego jest nadal na wczesnym etapie⁵.

Rzęsa pojawia się również w homeopatii – jako lek homeopatyczny stosowany przy przewlekłych stanach zapalnych błon śluzowych nosa, polipach nosa i alergicznym nieżycie nosa. Homeopatia nie jest jednak metodą o udowodnionej skuteczności w badaniach klinicznych i nie może zastąpić konwencjonalnego leczenia medycznego.

Bezpieczeństwo stosowania rzęsy drobnej – co warto wiedzieć?

Rzęsa drobna jest generalnie uważana za roślinę o niskiej toksyczności ostrej. W badaniu na szczurach (Wistar rats) dawka śmiertelna (LD₅₀) ekstraktu z rzęsy przekroczyła 2000 mg/kg masy ciała – co klasyfikuje ją w kategorii substancji o stosunkowo niskiej toksyczności ostrej. Jednak podczas obserwacji zwierząt przez 14 dni po podaniu zauważono przejściowe zmiany zachowania (m.in. krótkotrwały wzrost aktywności ruchowej i przyspieszenie oddechu) oraz łagodne zmiany histopatologiczne w wątrobie, nerkach, płucach i sercu⁸. Badanie to przeprowadzono na zwierzętach – wyniki nie mogą być bezpośrednio przekładane na ludzi.

Kluczowym zagrożeniem dla osób spożywających świeżą rzęsę są szczawiany wapnia – kryształy obecne w roślinie, które po dostaniu się do jamy ustnej powodują silne pieczenie i podrażnienie błon śluzowych ust, języka i gardła. Uczucie to opisywane jest jako tysiące małych igieł. Szczawiany wapnia rozkładają się jednak całkowicie podczas gotowania lub suszenia – tylko w tych postaciach roślina jest bezpieczna do spożycia⁴.

Wysoka zawartość kwasu szczawiowego w rzęsie oznacza, że nie jest ona odpowiednia dla wszystkich. Szczególną ostrożność powinny zachować osoby z:

• kamicą nerkową (szczawianową)
• dną moczanową
• reumatyzmem i artretyzmem
• nadkwasotą żołądkową i chorobami wrzodowymi

U tych osób regularne spożycie rzęsy może nasilać dolegliwości lub sprzyjać odkładaniu się złogów⁴.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Rzęsa drobna nie jest lekiem o udowodnionej skuteczności klinicznej – nie powinna być stosowana zamiast zaleconego przez lekarza leczenia. Skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą, zanim sięgniesz po preparaty z rzęsą, jeśli:

• masz kamicę nerkową, dnę moczanową, reumatyzm lub artretyzm – wysoka zawartość szczawianów może nasilać te schorzenia⁴
• cierpisz na nadkwasotę, chorobę wrzodową lub inne schorzenia przewodu pokarmowego
• jesteś w ciąży lub karmisz piersią – brak danych dotyczących bezpieczeństwa w tych grupach
• przyjmujesz leki na stałe – interakcje rzęsy z lekami nie zostały dotychczas zbadane u ludzi
• po spożyciu świeżej rzęsy odczuwasz silne pieczenie lub podrażnienie jamy ustnej i gardła – to znak, że roślina nie była odpowiednio przetworzona; wypłucz usta wodą i skontaktuj się z lekarzem, jeśli objawy nie ustępują

Pamiętaj, że badania nad bezpieczeństwem długotrwałego stosowania rzęsy u ludzi nie zostały przeprowadzone. Dostępne dane toksykologiczne dotyczą wyłącznie badań na zwierzętach⁸.

Jeśli interesuje Cię rzęsa drobna jako element diety lub suplementacji, porozmawiaj z farmaceutą lub dietetykiem. Upewnij się, że każdy preparat na bazie tej rośliny pochodzi od sprawdzonego producenta, który kontroluje proces przetwarzania surowca – surowa, nieprzetworzona rzęsa nie nadaje się do spożycia.