Menu

Surowce roślinne

Psianka czarna

Psianka czarna (Solanum nigrum) to roślina z rodziny psiankowatych, od wieków stosowana w medycynie ludowej Azji, Afryki i Europy przy dolegliwościach wątroby, stanach zapalnych, gorączce i problemach skórnych. Naukowcy zidentyfikowali w niej ponad 188 związków aktywnych, wśród których dominują glikoalkaloidy steroidowe (solanina, solamargina, solasonina), saponiny steroidowe, polifenole, glikoproteiny i polisacharydy. Badania na zwierzętach i w warunkach laboratoryjnych wskazują na potencjał hepatoprotekcyjny, przeciwzapalny, przeciwutleniający i przeciwnowotworowy wyciągów z psianki – jednak wszystkie te dane pochodzą głównie z badań przedklinicznych. Kluczowym zastrzeżeniem jest toksyczność: roślina zawiera solaninę, która w wyższych dawkach może wywołać poważne zatrucie. Surowe, niedojrzałe owoce są najbardziej niebezpieczne. W Polsce psianka czarna nie jest zarejestrowanym lekiem ani powszechnie stosowanym suplementem – jej stosowanie wymaga bezwzględnej konsultacji z lekarzem lub farmaceutą.

Spis treści

Z tego materiału dowiesz się:

Jakie związki aktywne zawiera psianka czarna i które z nich są toksyczne?
Co mówią badania naukowe o właściwościach wyciągu z psianki czarnej?
Dlaczego solanina jest groźna i jakie objawy wywołuje zatrucie?
Kto absolutnie nie powinien stosować psianki czarnej?
Kiedy należy natychmiast skontaktować się z lekarzem?

Co to jest psianka czarna i jakie związki aktywne zawiera?

Psianka czarna (Solanum nigrum L.) to jednoroczna roślina zielna z rodziny psiankowatych (Solanaceae), rosnąca dziko m.in. w Polsce – na nieużytkach, polach i przydrożach. W medycynie tradycyjnej różnych kultur używano jej liści, owoców i korzeni przy chorobach wątroby, gorączce, stanach zapalnych, dolegliwościach skórnych i problemach żołądkowo-jelitowych⁸. Dziś roślina jest przedmiotem intensywnych badań fitochemicznych i farmakologicznych, choć jej stosowanie u ludzi pozostaje pozbawione wystarczającego poparcia klinicznego.

Naukowcy zidentyfikowali w psiance czarnej ponad 188 odrębnych związków chemicznych². Cztery najważniejsze grupy bioaktywne to¹:

Glikoalkaloidy steroidowe – solanina, solamargina, solasonina, solanigroside P; to one odpowiadają zarówno za potencjalne działanie lecznicze, jak i za toksyczność rośliny.
Saponiny steroidowe – m.in. degalaktotigonina, tigogenina, diosgenina; wykazują potencjał przeciwzapalny i cytotoksyczny.
Polifenole i flawonoidy – kwas galusowy, katechina, kwas protokatechowy, kwas kawowy, epikatechina, rutyna, naringienina; odpowiadają głównie za aktywność przeciwutleniającą.
Polisacharydy i glikoproteiny – m.in. frakcja SNL-P i glikoproteina o masie ~150 kDa; badane pod kątem działania immunomodulującego i ochrony wątroby.

Roślina zawiera też karotenoidy (beta-karoten, do 110 ppm w liściach), witaminę C (do ok. 4000 ppm w liściach), ryboflawinę, żelazo i wapń⁹¹⁰. Skład ilościowy zmienia się w zależności od części rośliny i stopnia dojrzałości owoców – niedojrzałe, zielone jagody zawierają znacznie więcej toksycznych glikoalkaloidów niż owoce dojrzałe⁶.

Solanina – co to za substancja? Solanina (wzór C₄₅H₇₃NO₁₅, masa cząsteczkowa 868 g/mol) to glikoalkaloid obecny we wszystkich częściach psianki czarnej, z najwyższym stężeniem w niedojrzałych owocach – do ok. 42 500 ppm glikoalkaloidów ogółem¹¹. W organizmie solanina ulega hydrolizie do solanidyny, która jest szybko wchłaniana przez ścianę przewodu pokarmowego i to ona odpowiada za objawy zatrucia¹². Solanina jest rozpuszczalna w wodzie i rozkłada się podczas gotowania (wrzątek ją niszczy), ale jest odporna na pieczenie¹³. Organizm wydala ją stosunkowo szybko – 78% w ciągu 24 godzin z moczem i kałem¹⁴.

Jakie właściwości przypisuje się wyciągowi z psianki czarnej?

Wyciąg z psianki czarnej oraz wyciąg z ziela psianki czarnej są przedmiotem licznych badań przedklinicznych. Wyniki są obiecujące, ale należy wyraźnie podkreślić: zdecydowana większość pochodzi z doświadczeń na zwierzętach lub hodowlach komórkowych – nie z rzetelnych badań klinicznych przeprowadzonych na ludziach.

Ochrona wątroby (hepatoprotekcja). To najlepiej udokumentowany kierunek badań. Wodne i etanolowe wyciągi z owoców i liści psianki (w dawkach 250–500 mg/kg masy ciała) obniżały u szczurów poziom enzymów wątrobowych (AST, ALT, ALP) i bilirubiny podwyższonych przez toksyczny czterochlorek węgla, a także przywracały aktywność enzymów antyoksydacyjnych (GSH, SOD, GST)¹⁵¹⁶. Mechanizm wiąże się prawdopodobnie z modulacją enzymów detoksykacyjnych i wymiataniem wolnych rodników.

Działanie przeciwzapalne i przeciwbólowe. W modelach zwierzęcych wyciągi z liści psianki czarnej – szczególnie frakcje lipidorozpuszczalne i metanolowe – wykazywały aktywność przeciwbólową (antynociceptywną) i zmniejszały obrzęk łapy wywołany karageniną¹⁷¹⁸. W mechanizmie uczestniczy m.in. modulacja szlaku NF-κB przez glikoproteinę o masie ~150 kDa¹⁹.

Aktywność przeciwutleniająca. Psianka czarna jest bogatym źródłem antyoksydantów – polifenoli, flawonoidów i karotenoidów. Wyciągi z owoców wykazywały aktywność zbliżoną do Troloxu (syntetycznego antyoksydantu referencyjnego) w testach peroksydacji kwasu linolowego¹⁸. Izolowana glikoproteina (~150 kDa) wykazywała aktywność katalazopodobną i wymiatała rodniki hydroksylowe²⁰.

Potencjał przeciwnowotworowy. To obszar szeroko badany, jednak wyłącznie na poziomie przedklinicznym. W badaniach laboratoryjnych solamargina, solanina i polisacharydy z psianki indukowały apoptozę (programowaną śmierć komórek), hamowały proliferację i migrację komórek nowotworowych linii: HepG2 (rak wątroby), MCF-7 (rak piersi), A549 (rak płuca), HT-29 (rak jelita grubego) i innych¹⁹²¹. Mechanizmy obejmują aktywację kaspazy-3, hamowanie NF-κB i regulację białek Bcl-2/Bax. Wyniki te nie mogą być podstawą do stosowania psianki jako leku przeciwnowotworowego u ludzi.

Inne badane kierunki aktywności:

Działanie przeciwwrzodowe: wyciągi wodne i metanolowe (250–500 mg/kg) zmniejszały wskaźnik wrzodów żołądka wywołanych aspiryną u szczurów, hamując wydzielanie kwasu i pepsyny²²²³.
Działanie na poziom glukozy i lipidów: etanolowe wyciągi (200–400 mg/kg) obniżały glikemię u szczurów z cukrzycą alloksanową; w jednym badaniu klinicznym (małym, otwartym) u pacjentów z cukrzycą typu 2 obserwowano 10–19% spadek glukozy, LDL i HbA1c²⁴.
Działanie neuroprotekcyjne i przeciwdrgawkowe: wyciągi etanolowe z owoców wykazywały działanie depresyjne na OUN u szczurów; wyciągi wodne z liści (30–60 mg/kg i.p.) hamowały drgawki wywołane elektrycznie u gryzoni¹⁸²⁵.
Działanie kardioprotekcyjne: metanolowy wyciąg z owoców (2,5–5 mg/kg) chronił serce szczurów przed uszkodzeniem niedokrwienno-reperfuzyjnym²⁶.
Aktywność przeciwdrobnoustrojowa: wyciągi etanolowe hamowały wzrost bakterii (S. aureus, E. coli, B. subtilis, Klebsiella pneumoniae) i grzybów; aktywność przeciwbakteryjna była porównywalna z ampicyliną w niektórych modelach¹⁸.

Jak wygląda toksyczność psianki czarnej i solaniny?

Psianka czarna jest rośliną toksyczną – i to jest informacja nadrzędna wobec wszystkich jej potencjalnych właściwości leczniczych. Solanina i pokrewne glikoalkaloidy obecne są we wszystkich częściach rośliny; ich stężenie jest najwyższe w niedojrzałych, zielonych owocach⁶. Wiarygodne źródła medyczne jednoznacznie określają spożywanie psianki czarnej jako niebezpieczne⁵.

Solanina jest słabo wchłaniana w swojej niezmienionej formie, ale jej produkt hydrolizy – solanidyna – przenika szybko przez ścianę przewodu pokarmowego i odpowiada za objawy zatrucia¹². Objawy mogą pojawić się z opóźnieniem 6–12 godzin po spożyciu²⁷. Wszystkie części rośliny zawierają glikoalkaloidy na poziomie ok. 0,5% suchej masy²⁷.

Stopień zatrucia	Objawy
Łagodne/umiarkowane	Nudności, wymioty, bóle głowy, biegunka, skurcze
Ciężkie	Nieregularna praca serca, trudności z oddychaniem, zawroty głowy, senność, drgawki kończyn, porażenie mięśni
Krytyczne	Śpiączka, zatrzymanie oddechu, śmierć

Warto wiedzieć, że gotowanie (wrzącą wodą) niszczy solaninę, natomiast pieczenie jej nie rozkłada¹³. Dojrzałe, czarne owoce zawierają mniej glikoalkaloidów niż niedojrzałe zielone – jednak żadna postać rośliny spożywana bez kontroli nie jest bezpieczna.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Psianka czarna wymaga szczególnej ostrożności. Poniżej sytuacje, w których należy niezwłocznie szukać pomocy medycznej lub zachować wzmożoną czujność:

Zatrucie – dzwoń na pogotowie (112) natychmiast, jeśli po kontakcie z rośliną lub jej spożyciu pojawią się: nudności i wymioty, bóle głowy, drgawki, trudności z oddychaniem, nieregularne bicie serca, senność lub utrata przytomności⁵.
Ciąża: psianka czarna jest bezwzględnie przeciwwskazana – może powodować wady wrodzone⁷.
Karmienie piersią: brak danych o bezpieczeństwie; stosowanie jest odradzane⁵.
Dzieci: szczególna wrażliwość na glikoalkaloidy – nie podawać w żadnej postaci bez nadzoru lekarza.
Choroby wątroby i nerek: mimo tradycyjnego stosowania przy dolegliwościach wątroby, brak bezpiecznych dawek klinicznych; skonsultuj z lekarzem przed zastosowaniem jakiegokolwiek preparatu.
Leki obniżające ciśnienie krwi, leki nasercowe, leki przeciwcukrzycowe: możliwe interakcje z alkaloidami i polisacharydami psianki – wyciągi mogą nasilać działanie tych leków²⁴²⁶.
Leki działające na OUN (środki nasenne, przeciwdrgawkowe): wyciągi z psianki wykazują działanie depresyjne na układ nerwowy w badaniach na zwierzętach – ryzyko nasilenia efektów²⁸.

Nie istnieje ustalona, bezpieczna dawka psianki czarnej dla człowieka. Jeśli rozważasz stosowanie jakiegokolwiek preparatu z wyciągiem z psianki czarnej lub wyciągiem z ziela psianki czarnej, skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą – szczególnie jeśli przyjmujesz leki na receptę lub masz przewlekłe schorzenia.

Psianka czarna to roślina o fascynującym profilu fitochemicznym i długiej historii stosowania w medycynie tradycyjnej. Badania laboratoryjne i doświadczenia na zwierzętach otwierają interesujące kierunki poszukiwań nowych leków. Jednak na dziś brak wystarczających, rzetelnych danych klinicznych, by rekomendować jej stosowanie – a obecność toksycznej solaniny czyni samodzielne eksperymentowanie realnie niebezpiecznym. Jeśli interesuje cię wsparcie dla wątroby, działanie przeciwzapalne czy inne cele, dla których tradycyjnie używano psianki, zapytaj farmaceutę o alternatywy o udowodnionym bezpieczeństwie i skuteczności.

Pytania i odpowiedzi

Czy psianka czarna jest trująca?

Tak – psianka czarna zawiera toksyczną solaninę obecną we wszystkich częściach rośliny. Najwyższe stężenia glikoalkaloidów (do ok. 42 500 ppm) notuje się w niedojrzałych, zielonych owocach. Spożywanie rośliny bez kontroli jest niebezpieczne i może prowadzić do poważnego zatrucia⁶¹¹.

Jakie są objawy zatrucia psianka czarną?

Łagodne zatrucie objawia się nudnościami, wymiotami, bólem głowy i biegunką. Ciężkie zatrucie może powodować nieregularną pracę serca, trudności z oddychaniem, drgawki, porażenie mięśni, śpiączkę, a nawet śmierć. Objawy mogą pojawić się z opóźnieniem 6–12 godzin po spożyciu⁵²⁷.

Czy psianka czarna może być stosowana w ciąży?

Nie – psianka czarna jest bezwzględnie przeciwwskazana w ciąży. Może powodować wady wrodzone płodu. Kobiety w ciąży powinny unikać wszelkich preparatów zawierających tę roślinę⁷.

Na czym polega działanie hepatoprotekcyjne psianki czarnej?

W badaniach na szczurach wodne i etanolowe wyciągi z owoców i liści psianki (250–500 mg/kg) obniżały poziom enzymów wątrobowych (AST, ALT, ALP) podwyższonych przez toksyny chemiczne i przywracały aktywność enzymów antyoksydacyjnych (GSH, SOD). Mechanizm wiąże się z modulacją enzymów detoksykacyjnych i wymiataniem wolnych rodników. Wyniki te nie zostały jednak potwierdzone w rzetelnych badaniach klinicznych u ludzi¹⁵¹⁶.

Co to jest solanina i dlaczego jest groźna?

Solanina to glikoalkaloid steroidowy (C₄₅H₇₃NO₁₅, masa cząsteczkowa 868 g/mol) obecny w psiance czarnej i innych roślinach psiankowatych. W organizmie hydrolizuje do solanidyny, która szybko wchłania się przez jelita i wywołuje objawy zatrucia – od nudności po zaburzenia rytmu serca i drgawki. Solanina jest niszczona przez gotowanie we wrzącej wodzie, ale odporna na pieczenie¹³²⁹.

Jakie związki aktywne zawiera wyciąg z psianki czarnej?

Wyciąg z psianki czarnej zawiera ponad 188 zidentyfikowanych związków. Dominują cztery grupy: glikoalkaloidy steroidowe (solanina, solamargina, solasonina), saponiny steroidowe (degalaktotigonina, tigogenina), polifenole i flawonoidy (kwas galusowy, rutyna, katechina) oraz polisacharydy i glikoproteiny¹³⁰.

Czy psianka czarna ma działanie przeciwnowotworowe?

W badaniach laboratoryjnych (na liniach komórkowych) solamargina, solanina i polisacharydy z psianki indukowały apoptozę i hamowały namnażanie komórek nowotworowych m.in. raka wątroby, piersi i płuca. Są to jednak wyłącznie wyniki badań przedklinicznych – nie stanowią podstawy do stosowania psianki jako leku przeciwnowotworowego u ludzi¹⁹²¹.

Czy wyciąg z psianki czarnej wpływa na poziom cukru we krwi?

W badaniach na zwierzętach etanolowe wyciągi z psianki (200–400 mg/kg) obniżały glikemię u szczurów z cukrzycą alloksanową. W jednym małym badaniu z udziałem ludzi chorych na cukrzycę typu 2 obserwowano ok. 19% spadek glukozy i poprawę profilu lipidowego po 90 dniach podawania wyciągu wodnego. Badanie to miało jednak ograniczenia metodologiczne i nie jest wystarczające, by rekomendować psionkę jako terapię przeciwcukrzycową²⁴.

Czy gotowanie niszczy solaninę w psiance czarnej?

Gotowanie we wrzącej wodzie rozkłada solaninę i zmniejsza toksyczność rośliny. Pieczenie natomiast jej nie niszczy. Dojrzałe, czarne owoce zawierają mniej glikoalkaloidów niż niedojrzałe, zielone jagody – jednak żadna forma domowego przygotowania nie gwarantuje całkowitego bezpieczeństwa¹³²⁷.

Czy psianka czarna wchodzi w interakcje z lekami?

Tak – wyciągi z psianki mogą nasilać działanie leków obniżających ciśnienie krwi, leków przeciwcukrzycowych (ryzyko hipoglikemii) oraz leków działających na układ nerwowy (środki nasenne, przeciwdrgawkowe). Przed zastosowaniem jakiegokolwiek preparatu z psianka czarną należy skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą²⁴²⁸.

Jaka jest tradycyjna medyczna historia psianki czarnej?

Psianka czarna była stosowana w medycynie ajurwedyjskiej, chińskiej i afrykańskiej m.in. przy chorobach wątroby, żółtaczce, gorączce, dysenterii, chorobach skóry, astmie i bólach reumatycznych. W Indiach gotowane wyciągi z liści i owoców stosowano przy dolegliwościach wątrobowych, a sok z owoców – przy biegunkach i chorobach oczu³¹³².

Czy psianka czarna jest dostępna w aptekach w Polsce?

Psianka czarna nie jest w Polsce zarejestrowanym lekiem ani powszechnie dostępnym suplementem diety. Nie posiada zatwierdzonego przez EFSA oświadczenia zdrowotnego. Ewentualne preparaty ziołowe z jej zawartością należy traktować z dużą ostrożnością i zawsze konsultować ich stosowanie z farmaceutą lub lekarzem³³.

Psianka czarna a śmiertelna psianka – jak je odróżnić?

Psianka czarna (Solanum nigrum) bywa mylona z pokrzywnicą (Atropa belladonna), czyli tzw. śmiertelną psianka – znacznie bardziej toksyczną rośliną z tej samej rodziny. Historycznie psiankę czarną nazywano „małym morellem” właśnie po to, by odróżnić ją od śmiertelnie niebezpiecznego „wielkiego morella”³⁴. Obie rośliny mają czarne, błyszczące owoce – jednak pokrzywnica jest znacznie większa, a jej jagody są wyraźnie większe i rosną pojedynczo. W razie jakichkolwiek wątpliwości co do tożsamości rośliny nie należy jej dotykać ani spożywać – należy skontaktować się z Centrum Informacji Toksykologicznej (tel. 42 657 99 00).

Wpływ psianki czarnej na hormony płciowe – niepokojące dane z badań

Badania na zwierzętach ujawniły, że długotrwałe podawanie etanolowego wyciągu z psianki czarnej (100–500 mg/kg przez 60 dni) powodowało u samców szczurów istotne zmniejszenie masy jąder oraz obniżenie poziomu testosteronu, FSH i LH – hormonów kluczowych dla płodności³⁵. Wyniki te dotyczą badań na zwierzętach i nie zostały potwierdzone u ludzi, jednak stanowią dodatkowy argument za ostrożnością przy stosowaniu jakichkolwiek preparatów z psianka czarną – szczególnie przez mężczyzn planujących ojcostwo.

Psianka czarna jako żywność – perspektywa globalna

W kilku regionach Afryki (m.in. w Etiopii i RPA) dojrzałe owoce psianki czarnej są spożywane jako żywność – gotowane na dżem lub dodawane do potraw³¹. Liście bywają używane jako warzywo po ugotowaniu. Gotowanie obniża zawartość toksycznych glikoalkaloidów. Skład odżywczy liści jest interesujący – zawierają witaminę C, beta-karoten, żelazo i wapń⁹¹⁰. W Polsce roślina nie jest uznawana za żywność i jej spożywanie bez przetworzenia jest ryzykowne.