Menu

Substancje Syntetyczne i Biologiczne

Polyquaternium-10

Polyquaternium-10 (PQ-10) to kationowy polimer będący pochodną hydroksyetylocelulozy – naturalnego składnika celulozowego, zmodyfikowanego chemicznie przez wprowadzenie grup czwartorzędowego amonu. W produktach do pielęgnacji włosów i skóry pełni równocześnie kilka funkcji: tworzy cienki film ochronny na włosie i skórze, eliminuje elektryczność statyczną, poprawia czesalność i nawilżenie, a przy okazji zagęszcza formułę. Stosuje się go w stężeniach od 0,1% do 2%, a jego bezpieczeństwo potwierdzono zarówno w badaniach na zwierzętach (LD₅₀ doustne u szczurów > 16 g/kg), jak i w testach na ludziach – przy stężeniu do 1% nie wykazuje działania drażniącego ani uczulającego. Znajdziesz go na listach składników szamponów, odżywek, żeli do stylizacji, balsamów do ciała, a nawet niektórych produktów farmaceutycznych stosowanych miejscowo.

Spis treści

Z tego materiału dowiesz się:

Czym jest Polyquaternium-10 i skąd pochodzi?
Jakie funkcje pełni w szamponach, odżywkach i kremach?
W jakich stężeniach jest stosowany i czy jest bezpieczny?
Kto powinien zachować ostrożność przy produktach z PQ-10?
Jak rozpoznać ten składnik na etykiecie kosmetyku?

Czym jest Polyquaternium-10 i jak powstaje?

Polyquaternium-10 to syntetyczny, kationowy polimer otrzymywany z hydroksyetylocelulozy – celulozy modyfikowanej grupami hydroksyetylowymi, a następnie poddawanej reakcji z epoksydem zawierającym grupę trójalkiloamoniową (trimethylammonium)⁸. W ten sposób na szkielecie celulozowym pojawiają się dodatnio naładowane centra – stąd nazwa „quaternium” (czwartorzędowy amon) i ogólna kategoria polimerów kationowych⁹. Numer CAS substancji to najczęściej 68610-92-4 lub 81859-24-7 (różne odmiany o różnym stopniu podstawienia)¹⁰.

W postaci surowej PQ-10 wygląda jak biały lub jasnożółty proszek o charakterystycznym zapachu aminowym¹. Łatwo rozpuszcza się w wodzie, jest stabilny w zakresie pH 4–8 i nie ulega rozkładowi w typowych formulacjach kosmetycznych i farmaceutycznych¹¹. Mimo że pochodzi z celulozy – surowca roślinnego – sam polimer jest produktem syntezy chemicznej, a nie ekstrakt naturalny¹².

Jak Polyquaternium-10 działa na włosy i skórę?

Mechanizm działania PQ-10 opiera się na prostej zasadzie elektrostatycznej. Włosy umyte szamponem zawierającym anionowe surfaktanty (np. SLES) nabierają ujemnego ładunku powierzchniowego. Kationowy polimer jest do nich przyciągany i osadza się na powierzchni włókna keratynowego, tworząc cienki, ciągły film⁴. Ten film:

redukuje elektryczność statyczną i puszenie się włosów¹³,
poprawia czesalność zarówno na mokro, jak i na sucho¹⁴,
nadaje włosom połysk, objętość i miękkość¹⁵,
przywraca hydrofobowość uszkodzonym włosom (np. po farbowaniu lub trwałej ondulacji)¹⁴,
zmniejsza łamliwość włókna włosa¹⁴.

Na skórze mechanizm jest podobny: polimer adsorbuje się na powierzchni naskórka, tworząc film zatrzymujący wilgoć. Dzięki temu skóra pozostaje nawilżona, miękka i gładka⁴. Substancja praktycznie nie przenika przez warstwę rogową naskórka – działa więc powierzchniowo, co przekłada się na jej korzystny profil bezpieczeństwa³.

Funkcje PQ-10 w jednym produkcie: Polyquaternium-10 jest składnikiem wielofunkcyjnym – w tej samej formule może jednocześnie pełnić rolę środka kondycjonującego, antystatycznego, zagęszczającego (modyfikatora reologii) i błonotwórczego. Dzięki temu producenci mogą ograniczyć liczbę składników w recepturze, a konsument otrzymuje produkt o lepszej teksturze i skuteczności pielęgnacyjnej¹⁶¹⁷.

W jakich produktach znajdziesz Polyquaternium-10?

PQ-10 jest jednym z najszerzej stosowanych polimerów kondycjonujących w branży kosmetycznej i farmaceutycznej. Pojawia się w bardzo różnych produktach¹⁸¹⁹:

Szampony (w tym szampony 2 w 1, koloryzujące, do włosów zniszczonych) – najczęstsze zastosowanie, stężenie 0,1–0,3%⁶,
Odżywki i maski do włosów – zarówno spłukiwane, jak i leave-in²⁰,
Żele i spraye do stylizacji, pianki, serum do włosów¹⁸,
Balsamy i lotiony do ciała, kremy nawilżające, produkty pod prysznic²¹,
Preparaty farmaceutyczne stosowane miejscowo – żele, kremy, preparaty okulistyczne – gdzie PQ-10 pełni funkcję stabilizatora i modyfikatora lepkości²²²³.

Na etykiecie produktu szukaj nazwy INCI: Polyquaternium-10. Możesz też natknąć się na pełną nazwę chemiczną: „Cellulose, 2-(2-hydroxy-3-(trimethylammonium)propoxy)ethyl ether, chloride”¹⁰.

W jakich stężeniach stosuje się PQ-10 i co mówią przepisy?

Stężenia PQ-10 w gotowych produktach są niskie. W szamponach wynoszą zazwyczaj 0,1–0,3%, w odżywkach i produktach leave-in – do 0,5%, a w specjalistycznych formulacjach – maksymalnie do 2%²⁴²⁵. Badania na ludziach przeprowadzone przy stężeniu 1% nie wykazały podrażnienia skóry ani uczulenia³.

Rodzaj produktu	Typowe stężenie PQ-10	Główna funkcja
Szampon	0,1–0,3%	Kondycjonowanie, antystatyczność, pianotwórczość
Odżywka spłukiwana	0,2–0,5%	Film ochronny, czesalność, nawilżenie
Produkt leave-in / żel	0,2–0,5%	Stylizacja, antystatyczność, nawilżenie
Krem / lotion do ciała	0,1–0,5%	Nawilżenie, emolienctwo, modyfikacja tekstury
Preparat farmaceutyczny miejscowy	do 2%	Stabilizacja, modyfikacja lepkości, film ochronny

Polyquaternium-10 jest wpisany do europejskiej bazy składników kosmetycznych CosIng (nr ref. 79107) i dopuszczony do stosowania w produktach kosmetycznych w UE⁵. W USA substancja posiada kod FDA UNII: HB1401PQFS i figuruje w bazach regulacyjnych od 1985 roku²⁶. Panel ekspertów Cosmetic Ingredient Review (CIR) dokonał ponownej oceny bezpieczeństwa PQ-10 w 2008 roku – przeanalizowano 396 produktów ze stężeniami od 0,004% do 1,5% i potwierdzono bezpieczeństwo stosowania².

Profil bezpieczeństwa – co mówią badania:

Doustne LD₅₀ u szczurów wynosi ponad 16 g/kg masy ciała, co wskazuje na bardzo niską toksyczność ostrą²⁷.
W trzech niezależnych testach mutagenności (z aktywacją metaboliczną i bez) wynik był negatywny – substancja nie wykazuje działania mutagennego³.
Przy stężeniu 2% nie stwierdzono działania drażniącego ani uczulającego u ludzi; produkty zawierające do 1% PQ-10 nie były drażniące, uczulające ani fotouczulające³.
Substancja praktycznie nie przenika przez warstwę rogową naskórka – działa powierzchniowo³.
Łagodne podrażnienie skóry i oczu może pojawić się dopiero przy stężeniu 5%, które nie jest stosowane w gotowych produktach⁷.

Polyquaternium-10 a środowisko – czy jest biodegradowalny?

Jedną z zalet PQ-10 jest jego biodegradowalność – rozkłada się w środowisku, w przeciwieństwie do wielu syntetycznych silikonów stosowanych w kosmetykach⁶¹⁴. Wynika to z celulozowego szkieletu cząsteczki – baza, z której polimer jest wytwarzany, jest materiałem pochodzenia naturalnego. Sama produkcja wymaga jednak procesów chemicznych, dlatego całościowy wpływ na środowisko zależy od sposobu pozyskania surowców i technologii wytwarzania⁶. Polimer spełnia wymogi regulacyjne REACH (rejestracja substancji chemicznych w UE) oraz normy jakościowe ISO 9001 i ISO 22716²⁸.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Polyquaternium-10 w produktach kosmetycznych i dermokosmetycznych jest uznawany za bezpieczny przy stężeniach stosowanych przez producentów (zwykle poniżej 2%). Jednak jak przy każdym składniku, u niektórych osób mogą wystąpić reakcje indywidualne. Skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą, jeśli:

po użyciu produktu zawierającego PQ-10 zauważysz zaczerwienienie, swędzenie, pieczenie lub pokrzywkę na skórze głowy lub ciele,
produkt dostanie się do oczu i podrażnienie nie ustępuje po przepłukaniu wodą przez kilka minut,
masz skórę atopową, łuszczycę lub inne przewlekłe schorzenie skóry i chcesz się upewnić, że dany produkt jest dla ciebie odpowiedni,
stosujesz miejscowo leki recepturowe lub dermokosmetyki z substancjami aktywnymi i nie jesteś pewna/pewny, czy PQ-10 może wpływać na ich działanie.

Substancja nie jest stosowana doustnie ani dożylnie – jej użycie ogranicza się do produktów miejscowych. Jeśli doszło do przypadkowego połknięcia większej ilości produktu (np. przez dziecko), skontaktuj się z Centrum Informacji Toksykologicznej (tel. 112 lub 800 190 590).

Wybierając produkt z Polyquaternium-10, sprawdź jego pełny skład – szczególnie jeśli masz skłonność do alergii kontaktowej. PQ-10 sam w sobie jest dobrze tolerowany, ale inne składniki formuły (zapachy, konserwanty, surfaktanty) mogą być źródłem podrażnień. W razie wątpliwości farmaceuta pomoże ci wybrać preparat odpowiedni do twojego typu skóry lub rodzaju włosów.

Pytania i odpowiedzi

Co to jest Polyquaternium-10?

Polyquaternium-10 to kationowy polimer otrzymywany z hydroksyetylocelulozy. Jest szeroko stosowany w szamponach, odżywkach i kremach jako środek kondycjonujący, antystatyczny i zagęszczający¹.

Czy Polyquaternium-10 jest bezpieczny dla skóry i włosów?

Tak – przy stężeniach stosowanych w kosmetykach (do 2%) substancja nie wykazuje działania drażniącego ani uczulającego. Panel CIR ocenił go jako bezpieczny po analizie 396 produktów; nie jest też mutagenny²³.

Jak rozpoznać Polyquaternium-10 na etykiecie kosmetyku?

Szukaj nazwy INCI „Polyquaternium-10″ na liście składników. Możesz też napotkać pełną nazwę chemiczną: „Cellulose, 2-(2-hydroxy-3-(trimethylammonium)propoxy)ethyl ether, chloride”¹⁰.

W jakim stężeniu stosuje się PQ-10 w szamponach?

W szamponach PQ-10 stosuje się zazwyczaj w stężeniu 0,1–0,3% (w/w). W odżywkach i produktach leave-in stężenie może sięgać 0,5%⁶²⁴.

Czy Polyquaternium-10 przenika przez skórę?

Substancja ma bardzo niski potencjał penetracji przez warstwę rogową naskórka – działa głównie powierzchniowo, adsorbując się na keratynie włosa i skóry³.

Dlaczego PQ-10 dodaje się do szamponu, skoro to odżywka?

Szampony z anionowymi surfaktantami pozostawiają włosy naładowane ujemnie. Kationowy PQ-10 przyciąga się do tej powierzchni i osadza film kondycjonujący już podczas mycia – stąd popularne formuły „2 w 1″⁴.

Czy Polyquaternium-10 może uczulać?

W testach na ludziach przy stężeniu do 1% PQ-10 nie wykazywał działania uczulającego ani fotouczulającego. Reakcje alergiczne na sam polimer są bardzo rzadkie; jeśli jednak po użyciu produktu wystąpi swędzenie lub wysypka, może być ona spowodowana innym składnikiem formuły³.

Czy Polyquaternium-10 jest biodegradowalny?

Tak – polimer ulega biodegradacji, co wyróżnia go korzystnie na tle wielu syntetycznych silikonów. Wynika to z celulozowego szkieletu cząsteczki⁶¹⁴.

Czy PQ-10 jest dozwolony w kosmetykach w Unii Europejskiej?

Tak – substancja jest wpisana do europejskiej bazy CosIng (nr ref. 79107) i dopuszczona do stosowania w produktach kosmetycznych na terenie UE⁵.

Czy Polyquaternium-10 nadaje się do skóry wrażliwej?

Przy typowych stężeniach kosmetycznych (≤1%) substancja jest nieirytująca i dobrze tolerowana nawet przez skórę wrażliwą. Badania nie wykazały działania uczulającego w tej grupie stężeń³.

Jaką lepkość ma roztwór PQ-10?

Lepkość zależy od stężenia i odmiany polimeru. Dla 1% roztworu wodnego wynosi zazwyczaj 300–1730 mPa·s, a dla 2% roztworu – 8 000–15 000 cPs²⁹³⁰.

Czy PQ-10 można stosować w produktach dla dzieci?

Substancja jest stosowana w delikatnych szamponach i ma dobrze udokumentowany profil bezpieczeństwa – nie jest drażniąca ani uczulająca przy stężeniach do 1%. Wybierając produkt dla dziecka, sprawdź jednak pełny skład i w razie wątpliwości skonsultuj się z pediatrą lub farmaceutą³.

Czy PQ-10 działa tak samo jak silikony?

Niektóre komercyjne odmiany PQ-10 (np. UCARE™ Extreme) oferują kondycjonowanie porównywalne z silikonami, a dodatkowo wspomagają osadzanie się silikonów na włosie – szczególnie na włosach zniszczonych. W przeciwieństwie do silikonów PQ-10 jest biodegradowalny¹⁴.

Skąd pochodzi nazwa „Polyquaternium"?

Nazwa „Polyquaternium” jest zbiorczą nazwą INCI dla całej grupy polimerów zawierających czwartorzędowe grupy amoniowe (quaternary ammonium). Liczba po myślniku (tu: 10) to po prostu kolejny numer nadany przez komitet CTFA (Cosmetic, Toiletry and Fragrance Association) – nie oznacza stężenia ani mocy działania, lecz identyfikuje konkretną strukturę chemiczną³¹. W całej rodzinie Polyquaternium znajdziesz dziesiątki różnych polimerów o odmiennych właściwościach – od Polyquaternium-7 po Polyquaternium-72 i dalej. Każdy z nich ma inną budowę i zastosowanie, choć wszystkie łączy obecność kationowych grup amoniowych.

PQ-10 w farmacji – nie tylko kosmetyk

Choć Polyquaternium-10 kojarzy się głównie z szamponami, jego zastosowanie sięga dalej. Jako excipient farmaceutyczny (substancja pomocnicza) jest stosowany w preparatach miejscowych: żelach, kremach, a nawet produktach okulistycznych, gdzie pełni funkcję modyfikatora lepkości i stabilizatora²²²³. Trwają też badania nad jego zastosowaniem w nanostrukturalnych systemach dostarczania leków (nanocarriers), gdzie PQ-10 może poprawiać stabilność i biodostępność substancji czynnych³². Substancja figuruje w bazach FDA od 1985 roku (NDA021644) i posiada unikalny identyfikator UNII: HB1401PQFS²⁶.

Czy PQ-10 niszczy włosy przy długotrwałym stosowaniu?

Obawy o „nagromadzenie” się polimerów kondycjonujących na włosach są popularne wśród entuzjastów pielęgnacji. W przypadku PQ-10 film tworzony na włosie jest cienki i transparentny; substancja jest kompatybilna z anionowymi surfaktantami, więc regularne mycie szamponem skutecznie usuwa jej nadmiar¹³³³. Badania nie wskazują na uszkadzający efekt długotrwałego stosowania przy typowych stężeniach kosmetycznych. Wręcz przeciwnie – polimer może chronić włosy przed uszkodzeniami mechanicznymi i promieniowaniem UV³⁴.