Menu

Substancje Syntetyczne i Biologiczne

Poloxamer 188

Poloxamer 188 to niejonowy surfaktant z grupy kopolimerów blokowych, który znajdziesz w składzie wielu leków – od preparatów do wstrzykiwań, przez krople do oczu, po syropy i żele. Jego zadaniem jest przede wszystkim ułatwienie rozpuszczania trudno rozpuszczalnych substancji czynnych, stabilizacja emulsji i ochrona wrażliwych cząsteczek białkowych przed rozpadem. Choć sam w sobie nie leczy, jego obecność decyduje o tym, czy lek działa tak, jak powinien – jest równomiernie wymieszany, stabilny i bezpieczny dla komórek. Badania wskazują, że poloxamer 188 jest dobrze tolerowany przez organizm i nie ulega w nim metabolizmowi.

Spis treści

Z tego materiału dowiesz się:

Czym jest poloxamer 188 i dlaczego trafia do składu leków?
W jakich postaciach leków możesz go spotkać?
Czy poloxamer 188 jest bezpieczny i czy działa na organizm?
Kiedy warto zapytać farmaceutę lub lekarza o jego obecność w preparacie?

Czym jest poloxamer 188 i skąd się bierze w leku?

Poloxamer 188 to niejonowy kopolimer blokowy zbudowany z trzech segmentów: dwóch hydrofilowych łańcuchów tlenku etylenu (PEO) okalających hydrofobowy rdzeń z tlenku propylenu (PPO). Taka budowa – hydrofil–hydrofob–hydrofil – sprawia, że cząsteczka zachowuje się jak surfaktant: jeden koniec „lubi” wodę, drugi odpycha ją i przyciąga substancje tłuszczowe⁶. Masa cząsteczkowa wynosi około 8400 g/mol, a temperatura topnienia mieści się w zakresie 52–57 °C⁷⁸.

W aptece poloxamer 188 nie jest lekiem, który możesz kupić samodzielnie. Trafia do preparatów jako substancja pomocnicza – składnik decydujący o tym, że lek ma odpowiednią konsystencję, trwałość i wchłanialność. Przemysł farmaceutyczny produkuje go przez kolejne przyłączanie tlenku propylenu do glikolu propylenowego, a następnie tlenku etylenu – w ściśle kontrolowanych warunkach⁹.

Po co poloxamer 188 trafia do leków? Funkcje w preparatach

Główne zadania poloxameru 188 w leku to emulgowanie, solubilizacja i stabilizacja. Jako emulgator łączy ze sobą fazę olejową i wodną, tworząc trwałe, jednorodne emulsje – bez niego krem rozwarstwiałby się, a zawiesina do wstrzykiwań tworzyłaby osad². Jako solubilizator tworzy micele (mikroskopijne kuliste struktury), w których wnętrzu „ukrywa” substancje czynne trudno rozpuszczalne w wodzie, zwiększając ich biodostępność²¹⁰.

W preparatach biologicznych – szczepionkach, lekach białkowych i przeciwciałach monoklonalnych – poloxamer 188 pełni rolę ochronną: zapobiega adsorpcji białek do hydrofobowych powierzchni opakowań oraz ich „rozwijaniu się” na granicy faz, co mogłoby prowadzić do tworzenia się agregatów i cząstek stałych szkodliwych dla pacjenta¹¹. To dlatego coraz częściej rozważa się go jako alternatywę dla polisorbatów (Tween 20 i Tween 80) w nowoczesnych lekach biologicznych¹².

Poza tym poloxamer 188 bywa stosowany jako:

środek zwilżający w kroplach do oczu i preparatach periodontologicznych¹,
smar i środek zmiękczający stolec w preparatach doustnych na zaparcia (zwykle łącznie ze środkiem przeczyszczającym)¹,
spoiwo i powłoka tabletek oraz składnik układów stałych dyspersji¹,
emulgator emulsji fluorowęglowodorowych stosowanych jako sztuczne substytuty krwi w badaniach klinicznych¹.

Poloxamer 188 a leki biologiczne: Preparaty zawierające białkowe substancje czynne (np. insuliny, przeciwciała) są wyjątkowo wrażliwe na wstrząsy, zmiany temperatury i kontakt z powierzchniami zbiorników. Poloxamer 188 chroni te delikatne cząsteczki, otaczając je i zapobiegając ich sklejaniu się w agregaty. Jego chemiczna stabilność jest przy tym kluczowa – degradacja surfaktantu może osłabić ochronę i wpłynąć na jakość leku. Badania wskazują, że trwałość poloxameru 188 w roztworze zależy od temperatury, pH i rodzaju buforu – histydyna może zarówno przyśpieszać, jak i hamować jego rozkład w zależności od warunków⁶¹¹.

W jakich lekach i postaciach można go spotkać?

Poloxamer 188 jest dopuszczony do stosowania wieloma drogami podania. Znajdziesz go w¹³¹⁴:

Droga podania	Przykładowe postacie leków
Dożylna (IV)	emulsje do infuzji, roztwory do wstrzykiwań
Wziewna	preparaty do inhalacji
Okulistyczna	krople do oczu, żele okulistyczne
Doustna	syropy, zawiesiny, roztwory, proszki
Miejscowa	żele, kremy, maści, preparaty periodontologiczne

Surowiec dostarczany do produkcji leków ma postać białych płatków, proszku krystalicznego lub granulek. Dopuszczony jest do użytku w farmaceutyce zgodnie z monografiami Farmakopei Europejskiej (EP), Brytyjskiej (BP) i Amerykańskiej (USP). Dla preparatów iniekcyjnych każda partia musi przejść dodatkowe testy na endotoksyny bakteryjne i sterylność¹⁵¹⁶.

Czy poloxamer 188 jest bezpieczny dla pacjenta?

Poloxamery, w tym poloxamer 188, są powszechnie uznawane za materiały o niskiej toksyczności i niedrażniące. Co istotne, nie są metabolizowane w organizmie – przechodzą przez ciało w niezmienionej formie³. W badaniach na zwierzętach (psy, króliki) nie obserwowano podrażnienia ani uczulenia przy stężeniach 5% i 10% w/v aplikowanych na oczy, dziąsła i skórę⁴.

W 14-dniowych badaniach dożylnych u królików i psów, przy dawkach do 0,5 g/kg/dobę, nie stwierdzono żadnych niekorzystnych efektów. W długoterminowym badaniu szczury karmione pokarmem zawierającym 3% lub 5% poloxameru przez 2 lata nie wykazywały objawów toksyczności; dopiero przy 7,5% w diecie odnotowano nieznaczne spowolnienie wzrostu³. W stężeniach od 0,001% do 10% w/v poloxamer 188 nie powodował hemolizy ludzkich krwinek czerwonych przez 18 godzin w temperaturze 25°C⁴.

Dane ostrej toksyczności u zwierząt przedstawia poniższa tabela¹⁷:

Gatunek i droga podania	LD₅₀
Mysz, dożylnie (IV)	1 g/kg
Mysz, podskórnie (SC)	5,5 g/kg
Mysz, doustnie	15 g/kg
Szczur, dożylnie (IV)	7,5 g/kg
Szczur, doustnie	9,4 g/kg

Europejska Farmakopea klasyfikuje poloxamer 188 jako substancję bez zidentyfikowanych zagrożeń chemicznych ani biologicznych, niepodlegającą przepisom o materiałach niebezpiecznych w transporcie¹⁸.

Poloxamer 188 jako potencjalna substancja czynna – badania kliniczne: Obok roli pomocniczej trwają badania nad zastosowaniem wysoko oczyszczonej formy poloxameru 188 – nazywanej wepoloksamerem (MST-188) – jako substancji czynnej. Mechanizm działania polega na „uszczelnianiu” uszkodzonych błon komórkowych, ograniczeniu przeciążenia wapniem i ochronie kardiomiocytów. FDA dopuściła fazę 2 badań klinicznych tego preparatu u pacjentów hospitalizowanych z powodu ostrej zdekompensowanej niewydolności serca⁵. Badane jest również zastosowanie w niechodzących pacjentach z dystrofią mięśniową Duchenne’a¹⁹. Są to jednak wciąż badania eksperymentalne – żaden z tych preparatów nie jest zarejestrowanym lekiem dostępnym w aptece.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Poloxamer 188 jako substancja pomocnicza jest dobrze tolerowany przez zdecydowaną większość pacjentów. Mimo to warto zachować czujność w kilku sytuacjach:

Jeśli po przyjęciu leku zawierającego poloxamer 188 pojawią się objawy alergiczne – wysypka, świąd, obrzęk, trudności z oddychaniem – natychmiast skontaktuj się z lekarzem lub zadzwoń na numer alarmowy.
Jeśli jesteś w ciąży lub karmisz piersią i masz wątpliwości co do składu przyjmowanego preparatu, zapytaj lekarza lub farmaceutę – bezpieczeństwo substancji pomocniczych w tych grupach nie zawsze jest w pełni udokumentowane.
Jeśli cierpisz na choroby nerek lub wątroby, poinformuj lekarza o wszystkich składnikach przyjmowanych leków – choć poloxamer 188 nie jest metabolizowany, każda przewlekła choroba może zmieniać reakcję organizmu na składniki preparatów.
Jeśli lek zawierający poloxamer 188 podawany jest dożylnie i zauważysz zaczerwienienie, ból lub obrzęk w miejscu wkłucia – zgłoś to personelowi medycznemu.

Jeśli masz wątpliwości dotyczące składu leku, farmaceuta przy okienku apteki zawsze może sprawdzić pełną listę substancji pomocniczych i wyjaśnić ich rolę.

Poloxamer 188 to jeden z tych składników leków, o których rzadko słyszymy, a który ma realny wpływ na to, czy terapia działa prawidłowo. Jeśli widzisz go na liście składników, możesz być spokojny – to dobrze przebadana, bezpieczna substancja pomocnicza, zaakceptowana przez najważniejsze farmakopee świata. Jej obecność w preparacie oznacza zwykle, że lek jest lepiej rozpuszczalny, stabilniejszy i łatwiej dostępny dla organizmu niż bez niej.

Pytania i odpowiedzi

Co to jest poloxamer 188?

Poloxamer 188 to niejonowy surfaktant z grupy kopolimerów blokowych (PEO-PPO-PEO), stosowany w farmacji głównie jako substancja pomocnicza – emulgator, solubilizator i stabilizator w lekach do wstrzykiwań, syropach, kroplach do oczu i preparatach miejscowych¹.

Czy poloxamer 188 jest bezpieczny?

Tak – poloxamery są powszechnie uznawane za materiały o niskiej toksyczności i niedrażniące, niesklasyfikowane jako substancje niebezpieczne przez Europejską Farmakopeę¹⁸. W badaniach na zwierzętach nie wykazywały działania toksycznego przy dawkach stosowanych w farmacji, a u ludzi nie powodowały hemolizy krwinek czerwonych⁴.

Czy poloxamer 188 jest metabolizowany przez organizm?

Nie – poloxamery nie są metabolizowane w organizmie człowieka i przechodzą przez ciało w niezmienionej formie³.

W jakich lekach znajdę poloxamer 188?

Poloxamer 188 może być składnikiem leków dożylnych (emulsje do infuzji), kropli do oczu, syropów, zawiesin doustnych, preparatów do inhalacji oraz kremów i żeli stosowanych miejscowo¹³¹⁴.

Czy poloxamer 188 może powodować reakcje alergiczne?

Badania na zwierzętach nie wykazały działania uczulającego ani drażniącego przy stężeniach do 10% w/v na skórę, oczy i błony śluzowe⁴. Jeśli jednak po zastosowaniu leku pojawią się objawy alergiczne (wysypka, obrzęk, duszność), należy natychmiast skontaktować się z lekarzem.

Czy poloxamer 188 to to samo co wepoloksamer?

Wepoloksamer (MST-188) to wysoko oczyszczona forma poloxameru 188, której nadano odrębną nazwę, aby odróżnić ją od nieoczyszczonych postaci stosowanych jako substancja pomocnicza. Wepoloksamer jest badany jako substancja czynna w chorobach związanych z uszkodzeniem błon komórkowych²⁰.

Czy poloxamer 188 jest dopuszczony przez Farmakopeę Europejską?

Tak – poloxamer 188 posiada monografię w Farmakopei Europejskiej (EP), Brytyjskiej (BP) i Amerykańskiej (USP). Dla postaci iniekcyjnych wymagane są dodatkowe testy sterylności i endotoksyn bakteryjnych¹⁵¹⁶.

Jak poloxamer 188 poprawia wchłanianie leków?

Poloxamer 188 tworzy micele – mikroskopijne struktury, w których wnętrzu „zamyka” substancje czynne słabo rozpuszczalne w wodzie. Dzięki temu stają się one bardziej dostępne dla organizmu, co poprawia biodostępność leku².

Czy poloxamer 188 jest używany w lekach biologicznych?

Tak – w preparatach białkowych i zawierających przeciwciała monoklonalne poloxamer 188 chroni wrażliwe cząsteczki przed adsorpcją do powierzchni opakowań i przed tworzeniem szkodliwych agregatów. Jest rozważany jako alternatywa dla polisorbatów 20 i 80¹¹¹².

Czy poloxamer 188 może być stosowany doustnie?

Tak – poloxamer 188 stosowany jest doustnie m.in. jako środek zmiękczający stolec i nawilżający w preparatach na zaparcia, zwykle w połączeniu ze środkiem przeczyszczającym¹.

Czy poloxamer 188 jest bezpieczny w preparatach do oczu?

W badaniach na zwierzętach stężenia 5% i 10% w/v aplikowane bezpośrednio na oczy nie powodowały podrażnienia ani uczulenia⁴. Poloxamer 188 jest dopuszczony do stosowania w preparatach okulistycznych zgodnie z obowiązującymi monografiami farmakopealnymi¹³.

Co wpływa na trwałość poloxameru 188 w leku?

Trwałość poloxameru 188 w roztworze zależy przede wszystkim od temperatury, stężenia i rodzaju buforu. W buforach histydynowych może dochodzić do wzajemnego utleniania poloxameru i histydyny – co ma znaczenie przy produkcji i przechowywaniu leków biologicznych⁶¹¹.

Poloxamer 188 w badaniach nad dystrofią mięśniową

Poza rolą substancji pomocniczej poloxamer 188 jest badany jako potencjalna substancja czynna w rzadkich chorobach mięśni. Firma Phrixus Pharmaceuticals uzyskała zgodę FDA na badanie kliniczne wysoko oczyszczonej formy tego związku u niechodzących pacjentów z dystrofią mięśniową Duchenne’a¹⁹. Mechanizm działania polega na „uszczelnianiu” uszkodzonych błon komórkowych mięśni – błona, która traci szczelność w przebiegu tej choroby, może być chwilowo stabilizowana przez cząsteczki poloxameru. To wciąż etap badań klinicznych, a nie zatwierdzona terapia dostępna w aptece.

Skąd pochodzi nazwa „poloxamer"?

Nazwa „poloxamer” pochodzi od struktury chemicznej: poli(oxyetylen)–poli(amer). Liczba 188 w nazwie koduje proporcje i masę cząsteczkową: pierwsze dwie cyfry (18) po pomnożeniu przez 100 dają przybliżoną masę fragmentu polioksypropylenowego (~1800 g/mol), a ostatnia cyfra (8) po pomnożeniu przez 10 wskazuje przybliżoną zawartość tlenku etylenu (~80%)¹⁷. Różne poloxamery różnią się wyłącznie proporcjami tych dwóch składników, co decyduje o ich właściwościach powierzchniowo czynnych i zastosowaniu w konkretnych postaciach leków.