Pokrzyk wilcza jagoda

Co to jest pokrzyk wilcza jagoda i jakie substancje zawiera?

Pokrzyk wilcza jagoda (Atropa belladonna) to wieloletnia roślina z rodziny psiankowatych (Solanaceae), blisko spokrewniona z ziemniakiem i pomidorem. Wszystkie jej części – korzenie, liście, łodygi, kwiaty, owoce i nasiona – zawierają alkaloidy tropanowe, odpowiedzialne zarówno za lecznicze, jak i silnie toksyczne właściwości⁸. Dominującym alkaloidem jest L-hioscyjamina, stanowiąca około 95% puli alkaloidów w roślinie; podczas suszenia lub ekstrakcji ulega ona racemizacji do atropiny (DL-hioscyjaminy)⁹¹⁰. Trzecim ważnym alkaloidem jest skopolamina (zwana też hioscyną), a w śladowych ilościach występują apoatropina i beladonina¹¹.

Stężenie alkaloidów różni się zależnie od części rośliny. Korzenie są najbardziej zasobne – zawierają do 1,3% alkaloidów tropanowych, przy czym najwyższe stężenia pojawiają się pod koniec okresu wegetacyjnego. Liście osiągają do 1,2%, łodygi około 0,65%, kwiaty 0,6%, dojrzałe jagody 0,7%, a nasiona 0,4%¹. Europejskie farmakopee wymagają, by surowiec zawierał co najmniej 0,3% alkaloidów w liściach i 0,45% w korzeniu¹¹.

Jak alkaloidy pokrzyku działają na organizm?

Atropina, hioscyjamina i skopolamina działają jako antagoniści receptorów muskarynowych acetylocholiny – wiążą się z tymi receptorami i blokują neuroprzekaźnik, hamując aktywność układu przywspółczulnego¹². W praktyce oznacza to, że hamują wydzielanie śliny, potu i soków żołądkowych, rozszerzają źrenice (mydriaza), rozkurczają mięśnie gładkie jelit, oskrzeli i macicy, a także przyspieszają akcję serca².

Spośród trzech głównych alkaloidów skopolamina najłatwiej przenika przez barierę krew–mózg, co czyni ją zarówno najbardziej aktywną farmakologicznie, jak i najbardziej psychoaktywną substancją w roślinie⁴¹³. Atropina działa silniej obwodowo, natomiast hioscyjamina – jako aktywny izomer atropiny – wykazuje zbliżone właściwości. Izolacja atropiny w czystej postaci w latach 30. XIX wieku stała się historycznym przełomem: pozwoliła badaczom zidentyfikować acetylocholinę jako jeden z kluczowych neuroprzekaźników w organizmie ssaków¹⁴.

Jakie zastosowania medyczne mają alkaloidy pokrzyku?

Atropina to jeden z najważniejszych leków ratunkowych. Stosuje się ją jako odtrutkę przy zatruciach pestycydami fosforoorganicznymi i bojowymi środkami trującymi (nerve agents) – blokując nadmierną aktywność cholinergiczną wywołaną przez te substancje¹⁵¹⁶. W kardiologii atropina podawana dożylnie przyspiesza czynność serca w bradykardii (zbyt wolnym rytmie), zwiększając liczbę uderzeń o 20–40 na minutę¹⁷. W okulistyce krople z atropiną rozszerzają źrenicę przed badaniem dna oka i podczas zabiegów chirurgicznych¹⁸. Atropina jest też podawana przed operacjami, aby ograniczyć wydzielanie śliny i wydzielin w drogach oddechowych.

Skopolamina jest najskuteczniejszym lekiem z tej grupy w zapobieganiu chorobie lokomocyjnej – dostępna w postaci plastrów przyklejanych za uchem, działa poprzez hamowanie ośrodkowego układu nerwowego⁴. Stosuje się ją też do zmniejszenia wydzielania śluzu i rozszerzenia oskrzeli podczas znieczulenia ogólnego oraz do rozszerzania źrenic w procedurach okulistycznych⁴. Hioscyjamina łagodzi skurcze mięśni gładkich przewodu pokarmowego w zespole jelita drażliwego, wrzodzie trawiennym i napadach kolki¹⁹.

Alkaloidy pokrzyku posłużyły też jako punkt wyjścia do syntezy nowych leków. Z tropanowego szkieletu atropiny wywodzi się m.in. bromek ipratropium – wziewny lek rozkurczający oskrzela stosowany w astmie i POChP¹⁵. Opracowano też syntetyczne pochodne – glikopirolan i metskopolaminę – o mniejszej toksyczności niż naturalne alkaloidy²⁰.

Jak wyglądają preparaty z pokrzyku dostępne w aptece?

W praktyce klinicznej pokrzyk wilcza jagoda funkcjonuje przede wszystkim jako surowiec do produkcji substancji czynnych, a nie jako gotowy preparat ziołowy. Wyciąg z liści pokrzyku i wyciąg z korzenia pokrzyku są stosowane w recepturze aptecznej i przemyśle farmaceutycznym – ich standaryzacja opiera się na zawartości alkaloidów¹¹. Nalewka z pokrzyku wilczej jagody była historycznie podawana w dawkach 8–10 kropli rozcieńczenia 1:3–1:5 z liścia, 2–3 razy dziennie, przy czym dawkowanie wymagało indywidualnej oceny lekarskiej i obserwacji pierwszych objawów antycholinergicznych (suchość w ustach, rozszerzenie źrenic) jako sygnału granicznego²¹. Czyste alkaloidy – atropina i skopolamina – są dostępne jako leki na receptę w postaci kropli do oczu, roztworów do wstrzykiwań i plastrów transdermalnych.

Jakie są działania niepożądane i ryzyko toksyczności?

Działania niepożądane alkaloidów pokrzyku wynikają bezpośrednio z ich antycholinergicznego mechanizmu działania. Najczęstsze to suchość w ustach, rozszerzenie źrenic i związane z tym zaburzenia widzenia, zatrzymanie moczu, zaparcia oraz przyspieszenie akcji serca²³. Przy wyższych dawkach pojawiają się uderzenia gorąca, zaczerwienienie skóry, nerwowość, dezorientacja i letarg. Ciężkie zatrucie może prowadzić do halucynacji, drgawek i śpiączki²¹.

Cała roślina jest silnie toksyczna. Kontakt ze świeżą rośliną może wywołać ciężkie kontaktowe zapalenie skóry⁶. Odtrutką przy ciężkim zatruciu alkaloidami pokrzyku jest fizostygmina, która sama wymaga ostrożnego stosowania i podawana jest wyłącznie w warunkach szpitalnych²¹.

Kto nie powinien stosować preparatów z pokrzyku?

Preparaty zawierające alkaloidy pokrzyku są przeciwwskazane u osób z jaskrą (zwłaszcza jaskrą z wąskim kątem przesączania), łagodnym przerostem gruczołu krokowego, zaburzeniami rytmu serca (arrhythmias), rozszerzeniem okrężnicy (megacolon) oraz niedrożnością przewodu pokarmowego lub moczowego²¹. Szczególną ostrożność należy zachować u pacjentów z chorobami serca i nadciśnieniem tętniczym.

Jako lek antycholinergiczny pokrzyk może nasilać działanie innych leków o podobnym mechanizmie – antyhistaminowych, trójpierścieniowych leków przeciwdepresyjnych, leków na chorobę Parkinsona oraz atropiny podawanej innymi drogami²⁴. Może też osłabiać działanie cisaprydu stosowanego w refluksie żołądkowo-przełykowym²⁴.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Natychmiastowej pomocy medycznej wymaga każdy przypadek spożycia jakiejkolwiek części rośliny – jagód, liści, korzenia – przez dziecko lub dorosłego. Nie czekaj na pojawienie się objawów: zadzwoń na numer alarmowy 112 lub skontaktuj się z Centrum Informacji Toksykologicznej. Podaj, ile jagód lub jakiej części rośliny mogło zostać spożyte i kiedy do tego doszło.

Pilnego kontaktu z lekarzem wymagają następujące objawy po zastosowaniu leków zawierających alkaloidy pokrzyku:

• bardzo szybkie bicie serca lub nieregularny rytm
• silne rozszerzenie źrenic, zaburzenia widzenia, ból oczu
• zatrzymanie moczu lub silny dyskomfort przy oddawaniu moczu
• wysoka gorączka, zaczerwienienie i suchość skóry bez pocenia
• dezorientacja, pobudzenie, halucynacje lub majaczenie
• drgawki lub utrata przytomności⁵²⁵

Przed zastosowaniem jakiegokolwiek preparatu zawierającego wyciąg z pokrzyku, nalewkę z pokrzyku lub wyciąg z korzenia pokrzyku skonsultuj się z lekarzem – szczególnie jeśli masz jaskrę, powiększony gruczoł krokowy, chorobę serca lub przyjmujesz leki antycholinergiczne, antyhistaminowe bądź antydepresyjne²¹²⁴.

Pokrzyk wilcza jagoda to przykład rośliny, w której granica między lekarstwem a trucizną jest wyjątkowo cienka. Jej alkaloidy ratują życie w sali operacyjnej i w medycynie ratunkowej, ale wymagają precyzyjnego dawkowania i nadzoru specjalisty. Jeśli znajdziesz w ogrodzie lub lesie roślinę z czarnymi, błyszczącymi jagodami – nie dotykaj jej bez ochrony rąk i bezwzględnie chroń przed dziećmi. Leki wywodzące się z pokrzyku, takie jak krople do oczu z atropiną czy plastry ze skopolaminą, stosuj wyłącznie zgodnie z zaleceniem lekarza i nigdy nie przekraczaj zaleconej dawki.