Pieprzowiec

Czym jest pieprzowiec i jakie składniki aktywne zawiera?

Pieprzowiec to rodzaj roślin z rodziny psiankowatych (Solanaceae), obejmujący zarówno ostre odmiany papryki chili, jak i łagodną paprykę słodką. Roślina produkuje wyjątkową grupę alkaloidów – kapsaicynoidy – które nie występują w żadnym innym rodzaju roślin⁹. Ich główni przedstawiciele to kapsaicyna i dihydrokapsaicyna, łącznie stanowiące 89–98% wszystkich kapsaicynoidów w owocu¹⁰.

Oprócz kapsaicynoidów pieprzowiec zawiera szeroki zestaw bioaktywnych substancji. Wśród nich wyróżniają się karotenoidy – pigmenty nadające owocom barwę: kapsantyna i kapsorubina (frakcja czerwona, niemal wyłączna dla rodzaju Capsicum) oraz β-karoten, luteina i zeaksantyna (frakcja żółto-pomarańczowa)¹¹. Dojrzałe czerwone owoce są szczególnie bogate w kapsantynę. Ważną rolę odgrywają też flawonoidy – kwercetyna i luteolina stanowią łącznie ok. 41% całkowitej zawartości flawonoidów i występują głównie w skórce owocu¹². Pieprzowiec dostarcza ponadto witaminy C (kwas askorbinowy) i witaminy E (tokoferole α, γ, δ), a nasiona są wyjątkowo bogate w kwas linolowy stanowiący ok. 70% kwasów tłuszczowych nasion¹³.

Wyciąg z pieprzowca oraz olejek z różowego pieprzu to przetworzone formy pozyskiwane z roślin z rodzaju Capsicum, stosowane w suplementach diety, preparatach miejscowych i dermokosmetykach. Skład ilościowy i jakościowy zależy od odmiany, stopnia dojrzałości i warunków uprawy¹⁴.

Jak działa kapsaicyna – mechanizm łagodzenia bólu

Kapsaicyna działa przez selektywne wiązanie z receptorem TRPV1 (ang. transient receptor potential vanilloid 1) – kanałem jonowym na błonach neuronów czuciowych odpowiedzialnych za percepcję bólu i ciepła¹. Po przyłączeniu kapsaicyny do TRPV1 następuje napływ jonów wapnia do komórki, uwolnienie substancji P i innych neuropeptydów, a następnie – przy wielokrotnym stosowaniu – ich wyczerpanie. Bez substancji P sygnały bólowe nie są efektywnie przekazywane do ośrodkowego układu nerwowego².

Efekt terapeutyczny nie jest natychmiastowy. Pierwsze aplikacje wywołują pieczenie i uczucie ciepła – to normalna reakcja. Dopiero po kilku dniach regularnego stosowania nocyceptory ulegają desensytyzacji i ból zaczyna ustępować¹⁵. Mechanizm ten, zwany pozytywnym hamowaniem, jest podstawą działania zarówno kremów w stężeniu 0,025–0,075%, jak i wysokostężonych plastrów (8%), które przez jednorazową 60–90-minutową aplikację zapewniają ulgę na wiele tygodni¹⁶.

Kapsaicyna wpływa też na substancję P w stawach. W badaniach klinicznych krem z kapsaicyną 0,75% stosowany przez 6 tygodni zmniejszał stężenie substancji P w płynie maziowym u pacjentów z reumatoidalnym zapaleniem stawów¹⁷. U 277 pacjentów z neuropatią cukrzycową kapsaicyna 0,075% stosowana 4 razy dziennie przez do 8 tygodni przyniosła istotną poprawę w zakresie bólu, chodzenia, pracy i snu¹⁸.

Zastosowania wyciągu z pieprzowca – co mówią badania?

Najlepiej udokumentowane zastosowania kapsaicyny dotyczą bólu neuropatycznego i zapalnego. Preparaty miejscowe są zatwierdzone przez FDA i EMA do leczenia neuralgii po półpaścu (plaster 8%) i neuropatii cukrzycowej (krem 0,075%)³²⁰. Krem w niższym stężeniu 0,025% łagodzi objawy choroby zwyrodnieniowej stawów²¹. Plaster z kapsaicyną (11 mg/plaster, 22 µg/cm²) stosowany raz dziennie przez 4–8 godzin wykazał skuteczność przy przewlekłym bólu kręgosłupa¹⁶.

Kapsaicyna stosowana donosowo może zmniejszać liczbę i nasilenie napadów bólów głowy typu cluster oraz łagodzić objawy niealergicznego nieżytu nosa na 6–9 miesięcy²². Plastry przyklejane na punkty akupunkturowe dłoni i przedramienia przed znieczuleniem zmniejszają pooperacyjne nudności i zapotrzebowanie na środki przeciwbólowe w ciągu pierwszych 24 godzin²². Kapsaicyna łagodzi też świąd w przebiegu łuszczycy, brachioradialnego świądu i świądu u pacjentów dializowanych, blokując przewodnictwo w włóknach C²³.

Badania dotyczące ogólnoustrojowych efektów spożywania pieprzowca są obiecujące, ale wymagają potwierdzenia w kolejnych badaniach klinicznych. Przegląd z 2018 roku wskazał, że kapsaicyna może poprawiać insulinowrażliwość, obniżać poziom cholesterolu całkowitego i LDL, podnosić HDL, obniżać ciśnienie tętnicze i sprzyjać redukcji masy ciała, potencjalnie zmniejszając ryzyko zgonu z przyczyn sercowo-naczyniowych²⁴. Dane dotyczące działania przeciwnowotworowego pochodzą głównie z badań in vitro i na zwierzętach – nie należy ich traktować jako potwierdzonych korzyści u ludzi²⁵.

Składniki odżywcze i wartość żywieniowa pieprzowca

Pieprzowiec jest jednym z bogatszych źródeł witaminy C wśród warzyw. Karotenoidy – kapsantyna, β-karoten, luteina i zeaksantyna – nasilają się w miarę dojrzewania owocu i wykazują silne właściwości antyoksydacyjne²⁶. β-karoten pełni rolę prowitaminy A. Witaminy C i E wspólnie chronią komórki przed stresem oksydacyjnym⁶. Warto pamiętać, że obróbka termiczna powyżej 80°C redukuje zawartość kapsaicynoidów o ponad 50%⁹.

Działania niepożądane – czego się spodziewać?

Najczęstsze działania niepożądane preparatów miejscowych to pieczenie, zaczerwienienie i świąd w miejscu aplikacji – zwłaszcza na początku leczenia²⁷. Dolegliwości te zwykle zmniejszają się po kilku dniach regularnego stosowania. Kapsaicyna drażni oczy, nos i gardło – kontakt z tymi okolicami może wywołać intensywne łzawienie, kichanie i ból²⁸. W przypadku dostania się preparatu do oczu nie płucz wodą – woda jest nieskuteczna; użyj mydła, olejku roślinnego lub żelu na bazie glikolu polietylenowego²⁹.

Przy stosowaniu doustnym w ilościach typowych dla diety pieprzowiec jest bezpieczny. Duże dawki lub długotrwałe stosowanie mogą powodować podrażnienie żołądka, nudności, biegunkę i – rzadko – podwyższenie ciśnienia tętniczego³⁰. W przypadku donosowego stosowania kapsaicyny pierwsze aplikacje wywołują pieczenie, kichanie i wodnisty wyciek z nosa, które ustępują zwykle po 5 lub więcej dniach regularnego użycia³⁰.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą przed zastosowaniem preparatów z pieprzowca, jeśli:

• Masz zaburzenia krzepnięcia krwi lub przyjmujesz leki przeciwzakrzepowe – kapsaicyna może zwiększać ryzyko krwawień, a zabieg operacyjny powinien być poprzedzony odstawieniem preparatu co najmniej 2 tygodnie wcześniej⁸.
• Chorujesz na cukrzycę i przyjmujesz leki obniżające poziom cukru – istnieje ryzyko hipoglikemii³¹.
• Masz nadciśnienie tętnicze – duże ilości kapsaicyny mogą powodować skoki ciśnienia⁸.
• Jesteś w ciąży – doustne stosowanie kapsaicyny nie zostało dostatecznie przebadane i nie jest zalecane; stosowanie miejscowe wymaga konsultacji⁸.
• Karmisz piersią – doustne stosowanie może być potencjalnie niebezpieczne dla niemowlęcia (opisywano zapalenie skóry u dziecka)⁸.
• Masz aktywną chorobę wrzodową, zapalenie żołądka lub jelit – kapsaicyna może nasilać dolegliwości³².
• Stosowałeś preparat miejscowy i pojawiły się pęcherze, silne zaczerwienienie lub obrzęk – przerwij stosowanie i zgłoś się do lekarza²⁷.
• Pojawią się objawy alergii: pokrzywka, trudności z oddychaniem, obrzęk twarzy lub gardła – szukaj pomocy medycznej niezwłocznie³³.

Nie stosuj preparatów z kapsaicyną na uszkodzoną, podrażnioną ani zakażoną skórę oraz na skórze dzieci poniżej 2. roku życia⁸.

Pieprzowiec i jego przetwory – wyciąg z pieprzowca, olejek z różowego pieprzu, preparaty miejscowe z kapsaicyną – to substancje o szerokim spektrum zastosowań, ale wymagające świadomego i rozważnego użycia. Jeśli sięgasz po preparat miejscowy, pamiętaj o regularności aplikacji i cierpliwości – efekty analgetyczne pojawiają się stopniowo. Zawsze chroń oczy i ręce podczas aplikacji. W razie wątpliwości dotyczących dawkowania lub interakcji zapytaj farmaceutę przy okienku aptecznym – to najszybsza i najbezpieczniejsza droga do właściwego wyboru preparatu.