Paproć złocista

Czym jest paproć złocista i skąd pochodzi?

Paproć złocista (Phlebodium aureum) to tropikalna paproć z rodziny Polypodiaceae, rosnąca dziko w Ameryce Środkowej, Karaibach i północnej części Ameryki Południowej. W literaturze naukowej często spotykasz jej dawną nazwę – Polypodium leucotomos – pod którą prowadzono większość badań klinicznych. W tradycyjnej medycynie ludów Ameryki Środkowej i Południowej od pokoleń wykorzystywano kłącze tej rośliny, zwane calaguala lub samambaia, do leczenia chorób skóry, stanów zapalnych, kaszlu i problemów z nerkami⁹¹⁰.

Współczesna nauka zainteresowała się paprocią złocistą od połowy XX wieku. Surowcem farmakologicznym jest wyciąg z korzenia (kłącza), a nie cała roślina. Na rynku funkcjonuje pod różnymi nazwami handlowymi jako standaryzowany ekstrakt polifenolowy⁹.

Jakie substancje aktywne zawiera wyciąg z korzenia paproci złocistej?

Wyciąg z korzenia paproci złocistej to złożona mieszanina związków polifenolowych, flavonoidów i kwasów fenolowych. Najlepiej poznane składniki aktywne to¹¹¹:

• Kwas ferulowy i kwas kawowy – silne antyoksydanty z grupy kwasów fenolowych, dobrze wchłaniane po podaniu doustnym.
• Kalagualina – związek o budowie przypominającej flawonoid, hamujący aktywację czynnika transkrypcyjnego NF-κB.
• Anapsos – hydrofilowy wyciąg bogaty w fenole i flawonoidy, stosowany klinicznie jako immunomodulator.
• Adenozyna, rutyna, kwas chlorogenowy, eikozapentaenowy (EPA) oraz sulfokinowozylodiacyloglicerole – substancje wpływające na produkcję leukotrienów i czynnik aktywujący płytki (PAF).

Kłącze zawiera również steroidy, saponiny, terpeny i glikozydy, choć ich rola kliniczna jest mniej zbadana¹².

Czy wyciąg z paproci złocistej chroni skórę przed słońcem?

To najlepiej udokumentowane działanie wyciągu z korzenia paproci złocistej. Badania na ludziach wykazały, że doustne przyjmowanie wyciągu zmniejsza rumień (zaczerwienienie skóry) wywołany promieniowaniem UVB i UVA oraz ogranicza uszkodzenia DNA w komórkach skóry¹⁵. Mechanizm jest inny niż w kremach z filtrem – wyciąg nie pochłania promieniowania na powierzchni skóry, lecz działa od wewnątrz, wzmacniając systemy naprawy DNA i odpowiedź antyoksydacyjną¹³.

W badaniach na myszach predysponowanych do raka skóry i eksponowanych na UV wyciąg zmniejszał markery fotokarcinogenezy i nasilał naprawę DNA¹⁶. Wyciąg hamował też aktywność metaloproteinaz macierzy (enzymów rozkładających kolagen) i stymulował produkcję tkankowych inhibitorów tych enzymów oraz kolagenów fibrylnych – co może mieć znaczenie w kontekście starzenia się skóry¹⁷. Wyniki te są jednak uzyskane głównie w modelach zwierzęcych i wymagają potwierdzenia w dużych próbach klinicznych na ludziach.

Klinicznie wyciąg był stosowany jako uzupełnienie tradycyjnej fotoprotekcji (kremów z filtrem UV), a nie jej zamiennik. Osoby z nadwrażliwością na światło i „wielopostaciowymi osukami świetlnymi” (opóźniony świąd i zaczerwienienie skóry po ekspozycji na słońce) odniosły korzyść z doustnej suplementacji⁶.

Jakie dawki stosowano w badaniach klinicznych?

Badania kliniczne nad wyciągiem z korzenia paproci złocistej stosowały różne dawki w zależności od wskazania. Poniższa tabela zestawia najczęściej cytowane wartości:

Stosowanie kremów zawierających 0,1% wyciągu z Polypodium leucotomos wykazało skuteczność w badaniach miejscowych³. Pamiętaj, że dawki podane wyżej pochodzą z badań klinicznych i nie są zaleceniami terapeutycznymi – właściwą dawkę dla siebie omów z lekarzem lub farmaceutą.

Przy jakich schorzeniach skóry badano wyciąg z paproci złocistej?

Wyciąg z korzenia paproci złocistej był badany jako terapia wspomagająca w kilku dermatologicznych jednostkach chorobowych¹⁰¹⁹:

• Łuszczyca – wczesne badania z lat 70. wykazały zmniejszenie nadmiernego namnażania komórek skóry i zmian łuszczycowych; w Hiszpanii wodny wyciąg (anapsos) uzyskał rejestrację właśnie dla tego wskazania⁴.
• Bielactwo (vitiligo) – skojarzenie doustnego wyciągu z fototerapią wąskopasmową UVB wykazało trend w kierunku lepszego repigmentowania skóry, szczególnie w okolicach głowy i szyi²⁰. Przegląd literatury z 2021 r. wskazał tę kombinację jako jedną z opcji z największym poparciem naukowym wśród roślinnych terapii bielactwa⁵.
• Atopowe zapalenie skóry (egzema) – badania wykazały poprawę przy doustnej suplementacji, choć dowody są wstępne¹⁹.
• Fotodermatozy idiopatyczne – doustny wyciąg okazał się skuteczny i bezpieczny w zmniejszaniu reakcji skórnych na światło u osób z nadwrażliwością⁶.
• Melasma i przebarwienia pozapalne – wyciąg był badany jako uzupełnienie terapii, z obiecującymi wstępnymi wynikami¹⁰.

We wszystkich tych obszarach wyniki są zachęcające, jednak badania są na ogół małe lub krótkotrwałe. Potrzebne są większe próby kliniczne z dłuższą obserwacją.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Wyciąg z korzenia paproci złocistej był dobrze tolerowany w badaniach klinicznych, a przegląd 19 badań na ludziach i 6 badań podstawowych wykazał korzystny profil działań niepożądanych¹⁰. Mimo to istnieją sytuacje, w których przed zastosowaniem wyciągu powinieneś porozmawiać z lekarzem lub farmaceutą:

• Leki nasercowe – wyciąg z paproci złocistej jest przeciwwskazany w połączeniu z digoksyną i niektórymi innymi lekami stosowanymi w chorobach serca⁸.
• Leki zobojętniające kwas żołądkowy (antacida) – mogą zmniejszać wchłanianie wyciągu⁸.
• Ciąża i karmienie piersią – brak danych dotyczących bezpieczeństwa w tych grupach; zachowaj ostrożność i skonsultuj się z lekarzem.
• Choroby autoimmunologiczne – wyciąg moduluje układ odpornościowy; osoby z chorobami autoimmunologicznymi lub przyjmujące leki immunosupresyjne powinny skonsultować się ze specjalistą przed zastosowaniem¹⁴.
• Objawy alarmowe – jeśli po zastosowaniu wyciągu zauważysz reakcję alergiczną (wysypkę, obrzęk, trudności z oddychaniem), natychmiast przerwij stosowanie i zgłoś się do lekarza.
• Ważna uwaga dotycząca tiaminazy – wiele paproci, w tym gatunki pokrewne, zawiera tiaminazę – enzym rozkładający witaminę B1. W wyciągach standaryzowanych (suszonych lub przetworzonych termicznie) enzym jest dezaktywowany, jednak przy stosowaniu surowego surowca warto mieć to na uwadze¹⁰²².

Paproć złocista to suplement diety, nie lek – nie zastępuje leczenia dermatologicznego ani farmakologicznego. Jeśli zmagasz się z łuszczycą, bielactwem lub inną przewlekłą chorobą skóry, traktuj wyciąg wyłącznie jako uzupełnienie terapii ustalonej z dermatologiem.

Wyciąg z korzenia paproci złocistej to jeden z ciekawszych surowców roślinnych na styku dermatologii i immunologii. Jeśli rozważasz jego stosowanie – szczególnie jako wsparcie fotoprotekcji latem lub przy wrażliwej skórze reagującej na słońce – sprawdź skład i standaryzację wybranego preparatu, zwróć uwagę na dawkę i upewnij się, że nie przyjmujesz leków, które mogłyby wchodzić w interakcje. Przy jakichkolwiek wątpliwościach farmaceuta chętnie Ci pomoże dobrać odpowiednią formę i dawkę.