Orlik pospolity

Czym jest orlik pospolity i jakie substancje czynne zawiera?

Orlik pospolity (Aquilegia vulgaris), zwany też zielem orlika pospolitego, to bylina z rodziny jaskrowatych (Ranunculaceae), dobrze znana w polskich ogrodach z charakterystycznych, ostrogowych kwiatów. Roślina zawiera kilka grup związków biologicznie czynnych, które decydują zarówno o jej historycznym zastosowaniu, jak i o ryzyku toksycznym¹.

Najważniejszą grupą pod względem bezpieczeństwa są glikozydy cyjanogenne. W liściach dominuje dhurrin, natomiast w nasionach – triglochinin. Po spożyciu oba związki hydrolizują, uwalniając cyjanowodór (HCN), który hamuje enzym oksydazę cytochromu c i zaburza oddychanie komórkowe¹. Oprócz nich roślina dostarcza¹:

• Flawonoidy – glikozydy kwercetyny i kemferolu (skoncentrowane w kwiatach), a także izocytyzozyd (4-metoksy-5,7-dihydroksyflawon-6-C-β-glukopiranozyid) w liściach i łodygach;
• Alkaloid magnoflorynę (typ aporfiny) – obecną w korzeniach, wykazującą w badaniach laboratoryjnych właściwości przeciwdrobnoustrojowe;
• Garbniki – rozmieszczone w całej roślinie, działające ściągająco;
• Kwasy fenolowe – chlorogenowy i kawowy, zidentyfikowane metodą HPLC.

Analityczne badania nowoczesne (HPLC) pozwoliły zidentyfikować ponad 20 związków w ekstraktach z orlika. Warto pamiętać, że nasiona i korzenie zawierają także toksyny kardiogenne mogące wpływać na układ sercowo-naczyniowy i przewód pokarmowy⁹. Kontakt skóry z rośliną może powodować podrażnienie lub zapalenie skóry z powodu protoanemoniny – niestabilnego laktonu charakterystycznego dla jaskrowatych⁶.

Jak orlik był stosowany w tradycyjnym ziołolecznictwie?

Tradycyjne zastosowania orlika pospolitego są dobrze udokumentowane historycznie, choć współczesna medycyna i fitoterapia w dużej mierze je porzuciły. Roślina była używana głównie zewnętrznie lub w małych dawkach wewnętrznie, a jej wartość lecznicza była już w XVIII wieku kwestionowana przez Linneusza, który ostrzegał przed podawaniem jej dzieciom ze względu na przypadki zatruć¹⁰.

Historyk ziołolecznictwa Nicholas Culpeper (1616–1654) zalecał płukanie ust i gardła naparem z liści orlika przy stanach zapalnych jamy ustnej i gardła oraz stosowanie nasion namoczonych w winie przy żółtaczce¹⁰. Tradycyjne zastosowania odnotowane w różnych źródłach obejmowały⁸¹¹¹²:

• Zaburzenia trawienne i dolegliwości żołądkowo-jelitowe (odwar z korzenia przy biegunkach);
• Choroby woreczka żółciowego i żółtaczka;
• Działanie moczopędne i napotne (liście, korzeń, nasiona);
• Choroby skóry – okłady z korzenia stosowane zewnętrznie przy owrzodzeniach;
• Działanie przeciwszkorbutowe (historyczna rola jako źródło witaminy C);
• Łagodzenie pobudzenia nerwowego i działanie uspokajające.

Zewnętrznie korzeń orlika był wcierany w bolące stawy przy reumatyzmie, a okłady z liści i korzeni stosowano przy ukąszeniach owadów i ranach¹³¹⁴. Nasiona roztarte i wcierane w skórę głowy służyły jako środek przeciw wszom (parasiticide)¹⁵¹⁶. Biblioteka Narodowej Biblioteki Medycznej USA (NLM) odnotowuje, że ze względu na toksyczność orlika jego właściwości ściągające są dziś wykorzystywane wyłącznie zewnętrznie, np. w płynach do pielęgnacji skóry¹⁷.

Co mówią badania naukowe o działaniu orlika?

Dostępne dane naukowe dotyczące orlika pospolitego ograniczają się do badań laboratoryjnych i na modelach zwierzęcych – nie przeprowadzono dotychczas wiarygodnych badań klinicznych z udziałem ludzi, które potwierdziłyby skuteczność lub bezpieczeństwo tej rośliny¹¹.

W badaniach in vitro wykazano, że izocytyzozyd oraz frakcja flawonoidowa z ekstraktów orlika wykazują aktywność antyoksydacyjną – zmiatają wolne rodniki i mogą przeciwdziałać stresowi oksydacyjnemu w modelach eksperymentalnych⁴. Oddzielne badania laboratoryjne (Bylka i wsp., 2004; Murias i wsp., 2005) potwierdziły aktywność przeciwdrobnoustrojową izoczytozydu oraz ekstraktów z Aquilegia vulgaris⁵. Wyniki te są wstępne i nie mogą być traktowane jako dowód na skuteczność u człowieka.

Alkaloid magnofloryna izolowana z korzeni wykazuje w warunkach laboratoryjnych właściwości przeciwdrobnoustrojowe¹. Ogólna ocena skuteczności klinicznej orlika dla wszystkich tradycyjnych wskazań – w tym zaburzeń trawiennych, chorób woreczka żółciowego, żółtaczki i działania uspokajającego – jest klasyfikowana jako „niewystarczające dowody” przez wiarygodne portale medyczne²³.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Orlik pospolity jest rośliną toksyczną i jego doustne spożycie wiąże się z realnym ryzykiem zatrucia. Natychmiast skontaktuj się z lekarzem lub centrum zatruć, jeśli po kontakcie z rośliną lub jej spożyciu wystąpią⁶¹⁸:

• Nudności, wymioty lub biegunka;
• Trudności z oddychaniem lub uczucie duszności;
• Ból w klatce piersiowej lub kołatanie serca;
• Dezorientacja, splątanie lub utrata przytomności;
• Podrażnienie skóry, zaczerwienienie lub reakcja alergiczna po kontakcie z rośliną.

Bezwzględnie unikaj orlika w każdej postaci, jeśli⁷¹⁹²⁰:

• Jesteś w ciąży – historyczne doniesienia wskazują, że nasiona mogły być używane do wywoływania skurczów macicy i poronienia; roślina nie jest bezpieczna w ciąży²¹;
• Karmisz piersią – brak danych o bezpieczeństwie;
• Masz do czynienia z małymi dziećmi – przypadki zatruć u dzieci były odnotowane historycznie¹⁰;
• Rozważasz podanie rośliny zwierzętom domowym – roślina jest toksyczna dla zwierząt.

Ze względu na brak jakichkolwiek wiarygodnych danych klinicznych o skuteczności i bezpieczeństwie, orlik pospolity nie powinien być stosowany wewnętrznie bez wyraźnego nadzoru lekarza lub doświadczonego fitoterapeuty. Współczesna medycyna i fitoterapia praktycznie nie korzystają z tej rośliny w leczeniu⁸²². Jeśli poszukujesz roślinnych preparatów na dolegliwości trawienne, skórne czy uspokajające – porozmawiaj z farmaceutą lub lekarzem o opcjach z udokumentowanym profilem bezpieczeństwa.