Nanercz zachodni

Czym jest nanercz zachodni i skąd pochodzi orzech nerkowca?

Nanercz zachodni (Anacardium occidentale L.) to tropikalne drzewo z rodziny nanerczowatych, rodem z Brazylii, dziś uprawiane w całej strefie tropikalnej – od Afryki Wschodniej po Indie i Azję Południowo-Wschodnią¹⁰. To, co potocznie nazywamy orzechem nerkowca, jest botanicznie nasieniem – nerkowatym drупем przyczepionym do mięsistego owocu rzekomego, zwanego jabłkiem nerkowca. Jabłko jest jadalne i niezwykle bogate w witaminę C, natomiast twarda łupina otaczająca nasiono zawiera żrący olej – CNSL (cashew nut shell liquid) – który musi zostać usunięty przed spożyciem¹¹.

Różne części rośliny – liście, kora, jabłko i nasiono – zawierają odmienne zestawy związków bioaktywnych i były od wieków wykorzystywane w tradycyjnej medycynie ludowej w Brazylii, Nigerii i Indiach do leczenia chorób serca, cukrzycy, ran i infekcji¹²¹³.

Jakie substancje czynne kryje orzech nerkowca?

Profil fitochemiczny nanercza zachodniego jest wyjątkowo złożony. Nasiono (jądro orzecha) zawiera przede wszystkim jednonienasycone (MUFA) i wielonienasycone (PUFA) kwasy tłuszczowe, które stanowią podstawę jego działania kardioprotekcyjnego¹. Obok tłuszczów znajdziemy tu tokoferole (witaminę E), flawonoidy – katechinę, epikatechinę, kwercetynę, kemferol – oraz fitosterole i saponiny¹⁴¹⁵.

Łupina i płyn CNSL są wyjątkowo bogate w kwasy anakardinowe – główny fenolowy składnik tej rośliny – a także kardenol i karbol. To właśnie tym związkom przypisuje się silne właściwości przeciwutleniające i przeciwbakteryjne¹¹⁶. Jabłko nerkowca wyróżnia się bardzo wysoką zawartością witaminy C i flawonoidów, takich jak katechina i myrycetyna¹⁴. Liście zawierają natomiast amentoflawen, kwercetynę i kemferol¹⁴.

Pod względem mineralnym orzech nerkowca jest szczególnie dobrym źródłem magnezu, miedzi i cynku – mikroelementów niezbędnych dla odporności, metabolizmu energetycznego i syntezy hemoglobiny²¹⁷.

Jak nanercz zachodni wpływa na układ sercowo-naczyniowy?

Wpływ orzechów nerkowca na serce jest najlepiej przebadanym obszarem. Jednonienasycone kwasy tłuszczowe obniżają stężenie cholesterolu LDL we krwi i chronią śródbłonek naczyń przed stresem oksydacyjnym²⁴. W jednym badaniu klinicznym 28-dniowe codzienne spożycie orzechów nerkowca zmniejszyło stężenie cholesterolu całkowitego o około 4 punkty i LDL o około 5 punktów³. Przegląd badań z 2019 roku potwierdził obniżenie triglicerydów i ciśnienia skurczowego przy regularnym spożyciu, choć nie wykazał istotnego wpływu na cholesterol HDL ani całkowity⁴.

Magnez zawarty w orzechach nerkowca wiąże się z niższym ryzykiem udaru mózgu, szczególnie udaru krwotocznego¹⁹. Regularne spożycie orzechów drzewnych, w tym nerkowca, łączy się z nawet o 27% niższym ryzykiem zgonu z powodu chorób układu krążenia w badaniach obserwacyjnych²⁵. Warto jednak pamiętać, że duże przeglądy obejmują różne rodzaje orzechów, a badania dotyczące wyłącznie nerkowca dają mieszane wyniki⁴.

Fitosterole obecne w orzechach nerkowca mogą hamować wchłanianie cholesterolu w jelitach, co przekłada się na niższe jego stężenie we krwi²⁶. Polifenole – kwasy anakardinowe i flawonoidy – chronią z kolei lipoproteiny przed utlenianiem i zmniejszają stężenie homocysteiny, uznanego czynnika ryzyka miażdżycy²⁷.

Czy orzechy nerkowca pomagają w cukrzycy i kontroli glikemii?

Dane kliniczne są tu obiecujące, ale wymagają ostrożnej interpretacji. W badaniu z udziałem osób z cukrzycą typu 2 zastąpienie 10% dziennej kaloryczności orzechami nerkowca przez 8 tygodni poprawiło wrażliwość na insulinę i poziom insuliny na czczo⁵²⁸. Niski indeks glikemiczny orzechów – wynikający z wysokiej zawartości białka, tłuszczu i błonnika – spowalnia wchłanianie glukozy i łagodzi poposiłkowe skoki cukru²⁹.

Kwas anakardinowy, główny fenol łupiny, w badaniach laboratoryjnych stymulował wychwyt glukozy przez komórki – mechanizm podobny do działania leków uwrażliwiających na insulinę³⁰. Należy jednak zaznaczyć, że są to dane przedkliniczne i nie należy ich bezpośrednio przekładać na efekty u ludzi. Co więcej, jedno wczesne badanie wykazało, że dieta bogata w nerkowce może podwyższać glikemię na czczo u osób z zespołem metabolicznym³¹. Osoby leczone lekami przeciwcukrzycowymi powinny monitorować glikemię przy zmianie nawyków żywieniowych.

Właściwości przeciwzapalne i antyoksydacyjne – co mówią badania?

Polifenole nanercza zachodniego – flawonoidy, kwasy anakardinowe i tokoferole – wykazują silne działanie antyoksydacyjne, neutralizując wolne rodniki i chroniąc komórki przed stresem oksydacyjnym³²³³. W badaniach na modelach zwierzęcych preparaty z orzechów nerkowca zmniejszały stężenie prozapalnych cytokin – TNF-α i IL-6 – co przekładało się na mniejszy obrzęk i ból³⁴.

W modelu mysiego zapalenia jelita grubego (colitis) ekstrakt z orzechów nerkowca zawierający kwasy anakardinowe, kwercetynę i kemferol łagodził markery stanu zapalnego i stresu oksydacyjnego³⁵. Badanie na szczurach z chorobą zwyrodnieniową stawów wykazało mniejszą częstość zachowań bólowych u zwierząt otrzymujących nerkowce, prawdopodobnie dzięki ich właściwościom antyoksydacyjnym³⁶. Wyniki te są wstępne – potwierdzenie w dużych badaniach klinicznych na ludziach jest nadal potrzebne.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Orzechy nerkowca są bezpieczne w typowych ilościach spożywanych jako element diety. Istnieje jednak kilka sytuacji, w których konieczna jest konsultacja lekarska lub zachowanie szczególnej ostrożności.

• Alergia na orzechy drzewne: nerkowce należą do najczęściej uczulających orzechów. Objawy anafilaksji – pokrzywka, obrzęk twarzy lub gardła, świszczący oddech, przyspieszone bicie serca, zawroty głowy, wymioty, omdlenie – wymagają natychmiastowego wezwania pomocy medycznej i podania adrenaliny⁷. Uczulenie krzyżowe może wystąpić u osób uczulonych na orzech laskowy, brazylijski, pistację, migdały, orzeszki ziemne, mango, sumak lub pektyny⁴⁰.
• Cukrzyca i leki przeciwcukrzycowe: duże ilości orzechów nerkowca mogą wpływać na glikemię. Jeśli przyjmujesz insulinę lub doustne leki obniżające cukier (np. glipizyd, metforminę), skonsultuj z lekarzem lub diabetologiem zmianę nawyków żywieniowych i monitoruj poziom glukozy⁴¹.
• Planowany zabieg operacyjny: ze względu na możliwy wpływ na glikemię zaleca się ograniczenie dużych ilości nerkowców co najmniej 2 tygodnie przed planowaną operacją⁴².
• Kamica nerkowa: nerkowce zawierają szczawiany; osoby z historią kamicy szczawianowo-wapniowej powinny omówić ich spożycie z urologiem lub nefrologiem²³³⁹.
• Ciąża i karmienie piersią: w ilościach typowo spożywanych jako pokarm nerkowce są uznawane za bezpieczne; przy stosowaniu w ilościach leczniczych brak wystarczających danych – zachowaj ostrożność i skonsultuj się z lekarzem⁴³.
• Kontakt ze skórą: jeśli po kontakcie z surowymi orzechami lub łupiną pojawi się zaczerwienienie, pęcherze lub wysypka – skontaktuj się z dermatologiem⁸.

Nanercz zachodni jako element zbilansowanej diety to smaczny i wartościowy wybór dla większości dorosłych. Garść orzechów nerkowca dziennie może wspierać profil lipidowy i dostarczać cennych minerałów. Wybieraj wersje prażone lub gotowane na parze (nie surowe), bez nadmiaru soli. Jeśli masz choroby przewlekłe lub stosujesz leki, omów z lekarzem lub farmaceutą, czy i ile orzechów możesz bezpiecznie włączyć do diety. Pamiętaj, że żaden pojedynczy produkt nie zastąpi zróżnicowanego jadłospisu i aktywności fizycznej.