Melonowiec właściwy (papaja)

Co zawiera papaja – które substancje czynne są najważniejsze?

Papaja (Carica papaya) to roślina, której różne części – owoc, liście, nasiona, lateks, kora i korzeń – zawierają odmienne zestawy substancji biologicznie czynnych. Najlepiej poznanymi składnikami są dwa enzymy proteolityczne: papaína i chymopapaina, obecne przede wszystkim w lateksie niedojrzałego owocu oraz w liściach¹. To cysteino-proteazy, które rozkładają wiązania peptydowe i stanowią biochemiczną podstawę trawiennych i przeciwzapalnych właściwości rośliny.

W liściach znajdziemy dodatkowo alkaloidy – karpainę (150–4 000 ppm), pseudokarpainę, dehydrokarpainę I i II oraz śladowe ilości nikotyny (ok. 102,8 ppm)⁷. Towarzyszą im flawonoidy: kwercetyna i kemferol (0–2 000 ppm) oraz ich glikozylowane pochodne – rutyna, nikotifloryna, klitoryna, manghaslina⁸. Kwasy fenolowe to m.in. kwas protokatechowy, kawowy, chlorogenowy i p-kumarowy – wszystkie wykazują aktywność przeciwutleniającą⁹.

Owoc papai jest szczególnie bogaty w karotenoidy: β-karoten, β-kryptoksantynę i likopen, który stanowi około 65% całkowitej zawartości karotenoidów¹⁰. Witamina C (kwas L-askorbinowy) wzrasta wraz z dojrzewaniem owocu¹¹. Nasiona papai zawierają natomiast benzylizotiocyjanian (BITC) – związek o szerokim spektrum aktywności biologicznej – a także flawonoidy, alkaloidy, saponiny i kwasy tłuszczowe (oleinowy, palmitynowy, linolowy, stearynowy)¹²¹³.

Jak działa papaína i jaką rolę pełnią enzymy papai w organizmie?

Papaína jest enzymem proteolitycznym o szerokim zakresie pH aktywności, który trawi białka, węglowodany i tłuszcze¹⁴. W tradycyjnej i współczesnej medycynie stosuje się ją przy niestrawności, dyspepsji i trudnościach z trawieniem białek – w tym gliadyny u osób z wrażliwością na gluten¹⁵. Działanie enzymatyczne papainy polega na hydrolizie wiązań peptydowych, co ułatwia rozkład pokarmu w przewodzie pokarmowym.

Chymopapaina, drugi główny enzym, zyskała uwagę jako środek stosowany w leczeniu przepuklin krążka międzykręgowego – jest zarejestrowana do wstrzykiwań do krążka w leczeniu dyskopatii lędźwiowej¹⁶. Oba enzymy biorą udział w enzymatycznym oczyszczaniu ran (debridement): trawią martwicze tkanki, zmniejszają obciążenie drobnoustrojami i pobudzają proliferację fibroblastów oraz przebudowę macierzy zewnątrzkomórkowej¹⁷.

Warto wiedzieć, że papaína podana doustnie jest częściowo rozkładana przez enzymy trawienne, co budzi wątpliwości co do jej skuteczności po połknięciu¹⁴. Preparaty enzymatyczne papai stosowane wewnętrznie powinny być omawiane z farmaceutą lub lekarzem, zwłaszcza przy schorzeniach przewodu pokarmowego.

Jakie właściwości papai potwierdzają badania naukowe?

Większość danych pochodzi z badań in vitro i na zwierzętach – kliniczne dowody u ludzi są wciąż nieliczne, dlatego poniższe informacje należy traktować jako obiecujące, lecz niepotwierdzono w pełni kierunki badań, a nie udowodnione efekty terapeutyczne.

Właściwości przeciwutleniające. Ekstrakty z liści, owoców i skórki papai zwiększają aktywność endogennych enzymów antyoksydacyjnych (dysmutazy ponadtlenkowej – SOD, katalazy, peroksydazy glutationowej – GPx) i ograniczają peroksydację lipidów w badaniach na zwierzętach²⁰. Za efekt odpowiadają flawonoidy, kwasy fenolowe i karotenoidy.

Działanie przeciwzapalne. Ekstrakty z liści papai w modelach zwierzęcych zmniejszają obrzęk indukowany karageniną i hamują produkcję TNF-α, IL-6 oraz tlenku azotu przez makrofagi – poprzez zahamowanie szlaku NF-κB i obniżenie ekspresji iNOS oraz COX-2²¹. Enzymy proteolityczne (papaína, chymopapaina) obniżały poziom TGF-β1 u pacjentów z reumatoidalnym zapaleniem stawów i półpaścem w badaniach klinicznych²².

Dengue i płytki krwi. To jeden z bardziej przebadanych obszarów klinicznych. Sok z liści papai podany doustnie (25 ml dwa razy dziennie przez pięć dni) spowodował wyraźny wzrost liczby płytek, krwinek białych i neutrofili u pacjenta z dengue²³. Pilotażowe badanie kliniczne u dorosłych z ciężką małopłytkowością (poniżej 30 000/µl) w przebiegu dengue potwierdziło skuteczność i bezpieczeństwo wyciągu z liści papai²⁴. Mechanizm obejmuje prawdopodobnie stymulację szpiku kostnego, ochronę krążących płytek przed stresem oksydacyjnym i możliwe hamowanie replikacji wirusa². Dane te są obiecujące, ale wymagają potwierdzenia w dużych badaniach klinicznych.

Działanie przeciwcukrzycowe (dane przedkliniczne). Ekstrakty z liści, nasion i owocu papai obniżały stężenie glukozy na czczo, poprawiały tolerancję glukozy i przywracały architekturę komórek β trzustki w modelach cukrzycy indukowanej streptozotocyną u gryzoni²⁵. Mechanizm obejmuje hamowanie α-glukozydazy i α-amylazy oraz nasilenie sygnalizacji insulinowej (IRS-1/PI3K/Akt). Wczesne badanie kliniczne sugerowało, że fermentowany preparat z papai spożywany przez 2 miesiące może obniżać glikemię u osób z cukrzycą²⁶ – brak jednak wystarczających dowodów, by rekomendować go jako leczenie.

Działanie hepatoprotekcyjne. Wodne ekstrakty z liści papai normalizowały enzymy wątrobowe w modelach marskości i uszkodzenia wątroby wywołanego tetrachlorkiem węgla u gryzoni²⁷. Dane kliniczne u ludzi są niewystarczające.

Aktywność przeciwdrobnoustrojowa. Ekstrakty z nasion, liści i owocu papai hamowały wzrost bakterii Gram-dodatnich i Gram-ujemnych (m.in. E. coli, Staphylococcus aureus, Salmonella typhi) oraz grzybów (Candida albicans, Aspergillus flavus) w badaniach in vitro²⁸²⁹. Lateks papai wykazuje synergizm z flukonazolem przeciwko Candida albicans³⁰. Są to wyniki laboratoryjne, nieprzekładające się bezpośrednio na leczenie zakażeń u ludzi.

Jakie interakcje lekowe i działania niepożądane wiążą się z papają?

Stosowanie suplementów z papai w dawkach większych niż dietetyczne wiąże się z kilkoma istotnymi interakcjami lekowymi. Fermentowany preparat z papai może nasilać działanie warfaryny, zwiększając ryzyko krwawień i siniaków – konieczna jest kontrola INR i ewentualna korekta dawki³. Jednoczesne stosowanie z lekami przeciwcukrzycowymi grozi hipoglikemią, dlatego niezbędny jest regularny monitoring glikemii³.

Wyciąg z papai może zwiększać stężenie amiodaronu we krwi, nasilając jego działanie i działania niepożądane³². Spożywanie dużych ilości papai może też osłabiać działanie lewotyroksyny³². Jeśli przyjmujesz którykolwiek z tych leków, porozmawiaj z lekarzem przed sięgnięciem po suplementy z papai.

Działania niepożądane obejmują nudności i wymioty po doustnym wyciągu z liści (stosowanym krótkoterminowo)³¹. Niedojrzały owoc i lateks papai w dużych ilościach mogą uszkadzać przełyk³³. Stosowanie lateksu na skórę może wywołać silne podrażnienie i reakcję alergiczną³⁴.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Przed zastosowaniem suplementów lub wyciągów z papai skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą, jeśli:

• Jesteś w ciąży – niedojrzały owoc i nieprzetworzona papaína mogą działać toksycznie na płód lub powodować wady wrodzone⁴; spożycie w ilościach żywnościowych uważa się za bezpieczne, ale dawki lecznicze są przeciwwskazane.
• Karmisz piersią – brak wystarczających danych o bezpieczeństwie stosowania papai jako leku; ogranicz się do ilości spożywanych w diecie³⁵.
• Masz alergię na lateks – papaja może wywoływać reakcje krzyżowe; unikaj preparatów zawierających papainę lub lateks z papai⁵.
• Stosujesz warfarynę, leki przeciwcukrzycowe, amiodaron lub lewotyroksynę – ryzyko istotnych interakcji³³².
• Masz zaplanowany zabieg operacyjny – fermentowane preparaty z papai należy odstawić co najmniej 2 tygodnie przed operacją ze względu na ryzyko hipoglikemii i zaburzeń krzepnięcia³⁶.
• Masz chorobę wątroby lub nerek – dane o bezpieczeństwie stosowania wyciągów papai w tych grupach są ograniczone; krótkoterminowe użycie uważa się za relatywnie bezpieczne, ale warto zasięgnąć porady³⁷.

Natychmiast zgłoś się do lekarza lub na izbę przyjęć, jeśli po zastosowaniu preparatu z papai wystąpią: silna reakcja alergiczna (pokrzywka, obrzęk twarzy lub gardła, trudności z oddychaniem), silny ból lub pieczenie przełyku, objawy hipoglikemii (drżenie, poty, utrata przytomności) lub nadmierne krwawienie.

Papaja w ilościach spożywanych jako owoc jest bezpieczna dla większości dorosłych. Jeśli chcesz sięgnąć po wyciąg z liści, olej z nasion lub fermentowany preparat, porozmawiaj wcześniej z farmaceutą – pomoże dobrać odpowiednią formę i upewnić się, że nie koliduje z przyjmowanymi lekami.