Lulek czarny

Co to jest lulek czarny i jakie substancje czynne zawiera?

Lulek czarny (Hyoscyamus niger) to roślina jednoroczna lub dwuletnia z rodziny psiankowatych (Solanaceae), spokrewniona z belladonną i bieluniem. Rośnie dziko w Europie i Azji, a jej charakterystyczny nieprzyjemny zapach sprawił, że bywa nazywana „cuchnącą psianką” lub „świńską fasolą”⁷. We wszystkich częściach rośliny – liściach, nasionach, korzeniach i kwiatach – znajdziesz alkaloidy tropanowe: hioscyjaminę, skopolaminę (hioscynę) i atropinę⁸. Hioscyjamina jest składnikiem dominującym – w suchych liściach stanowi od 0,045 do 0,14% masy, a w nasionach od 0,5 do 0,6%⁹. Nasiona zawierają najwyższe stężenia obu głównych alkaloidów: hioscyjaminy (150–300 µg/g suchej masy) i skopolaminy (80–180 µg/g)¹⁰.

Oprócz alkaloidów tropanowych w roślinie wykryto flawonoidy (np. kwercetynę, rutynę), garbniki, cholinę, śluz, albuminy oraz azotan potasu¹¹¹². Nasiona zawierają dodatkowo około 20% tłustego oleju⁹. Jak dotąd w lulku czarnym zidentyfikowano ponad 30 odrębnych alkaloidów, choć trzy wymienione powyżej są farmakologicznie najważniejsze¹³.

Jak alkaloidy lulka czarnego działają na organizm?

Hioscyjamina, skopolamina i atropina mają jeden wspólny mechanizm: blokują receptory muskarynowe acetylocholiny w układzie nerwowym. Acetylocholina to neuroprzekaźnik odpowiedzialny m.in. za pracę serca, oddychanie, trawienie i mikcję – dlatego zablokowanie jej receptorów wywołuje rozległy efekt w całym organizmie¹⁴. W praktyce oznacza to: rozluźnienie mięśni gładkich przewodu pokarmowego i dróg moczowych, zmniejszenie wydzielania śliny i potu, przyspieszenie akcji serca oraz rozszerzenie źrenic¹⁵.

Hioscyjamina odpowiada przede wszystkim za działanie rozkurczowe i hamowanie wydzielania, natomiast skopolamina wnosi silniejszy efekt sedatywny, przeciwwymiotny i osłabiający napęd ruchowy¹⁶. Badania na modelu zwierzęcym wykazały, że wyciąg metanolowy z nasion lulka hamował aktywność monoaminooksydazy i wykazywał działanie antyoksydacyjne w mitochondriach; autorzy powiązali to z efektem łagodzącym objawy parkinsonowskie u myszy – jednak dane te pochodzą z badań na zwierzętach i nie mogą być traktowane jako potwierdzone działanie u ludzi¹⁷.

W jakich lekach stosuje się substancje pozyskiwane z lulka czarnego?

Współczesna farmacja nie stosuje surowej rośliny – używa oczyszczonych alkaloidów. Skopolamina (hioscyna) dostępna jest w plastrach transdermalnych i tabletkach przy chorobie lokomocyjnej oraz w iniekcjach stosowanych przed operacjami i w opiece paliatywnej do zmniejszania wydzieliny w drogach oddechowych². Hioscyna stosowana jest też przy skurczach jelit i nadreaktywnym pęcherzu moczowym¹⁹. Atropina – jako odtrutka w zatruciach gazami bojowymi (np. sarinem) i pestycydami fosforoorganicznymi (np. malationem, paratonem), a także do rozszerzania źrenic przed zabiegami okulistycznymi³. Hioscyjamina jest składnikiem niektórych leków rozkurczowych stosowanych w dolegliwościach przewodu pokarmowego.

Warto podkreślić, że stężenie alkaloidów w roślinie jest zmienne i zależy od części rośliny, warunków uprawy i pory zbioru. Z tego powodu preparaty farmaceutyczne zawierają wyłącznie precyzyjnie odmierzone, oczyszczone substancje czynne – nie wyciągi z całej rośliny²⁰.

Objawy zatrucia lulkiem czarnym – co powinno zaniepokoić?

Zatrucie lulkiem czarnym przebiega jako klasyczny zespół antycholinergiczny. Ponad 80% zatrutych pacjentów wykazuje zaburzenia świadomości, pobudzenie lub splątanie⁵. Objawy pojawiają się szybko i obejmują:

• Rozszerzenie źrenic (mydriasis) i zaburzenia widzenia
• Suchość w ustach, zaczerwienienie i przegrzanie skóry
• Przyspieszenie akcji serca (tachykardia, arytmia)
• Zatrzymanie moczu i zaparcia
• Pobudzenie, niepokój, halucynacje, majaczenie
• Drgawki, śpiączka i w skrajnych przypadkach zgon²¹

Dawka powyżej 3 g suszonego surowca dziennie jest uznawana za niebezpieczną⁴. Co szczególnie ważne – dzieci są wyjątkowo wrażliwe: już spożycie kilku kwiatów może wywołać ciężkie objawy²¹. Leczenie zatrucia obejmuje przede wszystkim leczenie objawowe; przy ciężkim zespole antycholinergicznym lekarz może podać fizostygminę – substancję odwracającą blokadę receptorów muskarynowych²². Płukanie żołądka zaleca się w ciągu 48 godzin od spożycia²².

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Lulek czarny nie jest preparatem dostępnym do samodzielnego stosowania. Jeśli doszło do przypadkowego spożycia jakiejkolwiek części rośliny – liści, nasion, korzenia lub kwiatów – przez człowieka lub zwierzę, natychmiast zadzwoń na numer alarmowy 112 lub do Centrum Informacji Toksykologicznej (tel. +48 22 343 80 00, czynne całą dobę). Nie czekaj na pojawienie się objawów.

Skontaktuj się z lekarzem lub farmaceutą, zanim zaczniesz stosować jakikolwiek lek zawierający skopolaminę lub atropinę, jeśli:

• jesteś w ciąży lub karmisz piersią²⁴
• masz jaskrę z wąskim kątem przesączania⁶
• cierpisz na tachyarytmię lub niewydolność serca⁶
• masz zatrzymanie moczu lub przerost prostaty²⁴
• przyjmujesz leki antycholinergiczne, niektóre leki przeciwhistaminowe lub trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne²³
• masz poważne zaburzenia przewodu pokarmowego, takie jak niedrożność lub wrzodziejące zapalenie jelita grubego²⁴

Lulek czarny w Polsce nie jest dostępny jako samodzielny preparat ziołowy – jego stosowanie wymaga nadzoru lekarskiego lub uprawnionego fitoterapeuty. Jeśli lekarz przepisze Ci lek zawierający skopolaminę lub atropinę i pojawią się niepokojące objawy (silna suchość w ustach, rozmazane widzenie, kołatanie serca, dezorientacja), niezwłocznie skontaktuj się z lekarzem lub izbą przyjęć.

Lulek czarny jest przykładem rośliny, której poznanie ma wartość przede wszystkim edukacyjną i ostrzegawczą. Jego alkaloidy ratują życie – ale tylko w postaci precyzyjnie odmierzonych leków, przepisanych przez lekarza i przygotowanych przez farmaceutę. Cała roślina jest natomiast trucizną, którą należy omijać z daleka – zwłaszcza jeśli w pobliżu są dzieci lub zwierzęta domowe.