Lactobacillus lactis

Czym jest Lactococcus lactis i skąd go znamy?

Lactococcus lactis to gram-dodatnia bakteria kwasu mlekowego (LAB – lactic acid bacteria), która od stuleci towarzyszy człowiekowi przy wyrobie nabiału. Ser, maślanka, kefir, kiszonki – za ich charakterystyczny smak i konsystencję w dużej mierze odpowiada właśnie ta bakteria⁷. Jej podstawową cechą jest homofermentacyjny metabolizm: rozkłada cukry (głównie laktozę) niemal wyłącznie do kwasu mlekowego, obniżając pH środowiska i hamując wzrost niepożądanych drobnoustrojów⁸.

Warto wiedzieć, że w literaturze naukowej i popularnej nazwa bywa stosowana zamiennie z „Lactobacillus lactis” – to jednak odrębny gatunek z rodzaju Lactococcus, klasyfikacyjnie różny od szczepów Lactobacillus. Najważniejsze podgatunki to L. lactis subsp. lactis oraz L. lactis subsp. cremoris, oba posiadające status GRAS (powszechnie uznane za bezpieczne) nadany przez amerykańską FDA¹.

Zainteresowanie L. lactis jako probiotykiem wykracza dziś daleko poza kuchnię. Naukowcy badają tę bakterię jako potencjalny środek wspomagający zdrowie jelit, układ odpornościowy i – w eksperymentalnych zastosowaniach – jako nośnik leków i antygenów szczepionkowych⁹.

Jak Lactococcus lactis działa w jelitach?

L. lactis nie zasiedla trwale jelit – przechodzi przez przewód pokarmowy, ale nie kolonizuje go w sposób stały, jak inne szczepy probiotyczne¹⁰. Mimo to zdążą zadziałać. Produkuje kwas mlekowy i octan (acetate), które obniżają pH jelit i tworzą środowisko nieprzyjazne dla patogenów takich jak Salmonella¹¹. Wytwarza również bakteriocyny – małe peptydowe cząsteczki o działaniu przeciwdrobnoustrojowym – oraz nycynę (nisin), substancję aktywną przeciwko gram-dodatnim patogenom, m.in. Listeria, Staphylococcus i Clostridium¹²¹³.

Niektóre szczepy L. lactis mogą przeżyć kwaśne warunki żołądka i sole żółciowe, docierając do jelita cienkiego i grubego, gdzie wykazują aktywność probiotyczną¹⁴. W jelitach konkurują z patogenami o miejsca przyczepu do nabłonka, wzmacniają barierę śluzówkową i modulują odpowiedź immunologiczną¹⁵.

Co mówią badania o L. lactis i zapaleniu jelit?

Najwięcej danych dotyczy wpływu L. lactis na stany zapalne jelit, w tym nieswoiste zapalenia jelit (IBD). Badania prowadzone są głównie na modelach zwierzęcych, a wyniki są obiecujące – choć na przełożenie ich wprost na człowieka trzeba jeszcze poczekać⁶.

Szczep L. lactis CNCM I-1631 podawany w sfermentowanym mleku myszom z trzema różnymi modelami zapalenia okrężnicy (model genetyczny pozbawiony genów T-bet i RAG2, model z niedoborem IL-10, model chemiczny wywołany siarczanem dekstranu sodowego – DSS) łagodził objawy we wszystkich trzech grupach¹⁷. Mechanizm okazał się zaskakujący: bakteria produkuje enzym dysmutazę ponadtlenkową (SOD), który chroni ją przed stresem oksydacyjnym w zapalnym środowisku jelita i jednocześnie – po rozpadzie (lizie) komórki bakteryjnej – uwalnia SOD bezpośrednio w miejscu stanu zapalnego, łagodząc uszkodzenia tkanek²¹⁸.

Z kolei podgatunek L. lactis subsp. cremoris (szczep ATCC 19257) wykazał w badaniach na myszach z zapaleniem jelita wywołanym DSS niższy wskaźnik aktywności choroby, lepiej zachowaną długość okrężnicy, szybszą regenerację nabłonka i mniej neutrofili naciekających ścianę jelita – wyniki lepsze niż w grupie leczonej uznanym probiotykiem Lactobacillus rhamnosus GG¹⁹. Szczep ten aktywował szlak Nrf2 – komórkowy program ochrony antyoksydacyjnej – bez jednoczesnego wytwarzania reaktywnych form tlenu (ROS), co odróżnia go od innych bakterii kwasu mlekowego²⁰.

W badaniach z 2000 roku wykazano, że genetycznie zmodyfikowany szczep L. lactis produkujący interleukinę 10 (IL-10 – cytokinę hamującą zapalenie) zmniejszył nasilenie zapalenia okrężnicy u myszy o ok. 50%¹⁶. To podejście – traktowanie bakterii jako nośnika leków biologicznych – jest dziś aktywnie rozwijane, choć wciąż pozostaje w fazie eksperymentalnej²¹.

Jak L. lactis wspiera układ odpornościowy?

Wśród szczepów L. lactis badanych pod kątem odporności szczególną uwagę zwraca IMMUSE® (L. lactis plasma) – tzw. paraprobiotic, czyli preparat z inaktywowanych (zabitych) komórek bakteryjnych. To jedyna forma laktokoków, która przeszła 11 prób klinicznych na ludziach w ramach łącznie 26 badań⁴. Mechanizm działania polega na bezpośredniej aktywacji plazmacytoidalnych komórek dendrytycznych (pDC) – rzadkiej, ale kluczowej populacji komórek odpornościowych, które koordynują odpowiedź zarówno wrodzoną, jak i nabytą. Stymulacja pDC przez IMMUSE® uruchamia kaskadę obejmującą cztery typy komórek odpornościowych, normalizuje funkcję śluzówki jelita i wycisza nadmierną reaktywność immunologiczną²².

Inne szczepy L. lactis badano jako nośniki antygenów stymulujących odporność śluzówkową – pierwszą linię obrony w drogach oddechowych i jelitach. Dzięki systemowi kontrolowanej ekspresji genów (NICE – nisin-controlled gene expression) bakteria może produkować i dostarczać antygeny wirusowe lub bakteryjne bezpośrednio do komórek układu odpornościowego błony śluzowej⁹. To kierunek badań nad nowymi platformami szczepionkowymi, choć do zastosowań klinicznych droga jest jeszcze długa.

Działanie przeciwdrobnoustrojowe – nisyna, bakteriocyny i walka z opornymi patogenami

L. lactis to naturalne źródło nisyny – polipeptydowego antybiotyku obecnego m.in. w serach wyprodukowanych z użyciem szczepu subsp. lactis. Nisyną hamuje szereg gram-dodatnich patogenów żywności: Listeria monocytogenes, Staphylococcus aureus i Clostridium spp.¹². W badaniach laboratoryjnych peptydowe substancje przeciwdrobnoustrojowe dostarczane przez L. lactis zredukowały liczbę Enterococcus faecium opornego na wankomycynę (VRE) aż 10 000-krotnie²³. To wynik in vitro, który wymaga potwierdzenia w warunkach klinicznych, ale pokazuje potencjał tej bakterii jako nośnika substancji aktywnych wobec wielolekoopornych drobnoustrojów.

Inne badania laboratoryjne wykazały aktywność hamującą wobec grzybów z rodzajów Aspergillus, Fusarium i Candida²⁴. Mechanizm działania na Salmonella jest inny: produkowany przez L. lactis octan zakłóca rotację wici bakteryjnej, uniemożliwiając patogenowi skuteczne poruszanie się i kolonizację¹¹. Wszystkie te obserwacje dotyczą jednak warunków laboratoryjnych lub modeli zwierzęcych – nie należy ich traktować jako potwierdzenia działania u ludzi.

Inne badane właściwości L. lactis

W jednym badaniu klinicznym z udziałem osób z nadciśnieniem tętniczym mleko fermentowane przez określone szczepy L. lactis przyczyniło się do obniżenia ciśnienia krwi, poziomu cholesterolu LDL i trójglicerydów²⁵. To badanie wymaga replikacji, a efekty mogą być częściowo związane z bioaktywnymi peptydami powstającymi podczas fermentacji, a nie wyłącznie z samą bakterią.

Niektóre szczepy L. lactis mogą syntetyzować foliany i ryboflawinę (witaminę B2) oraz GABA – neuroprzekaźnik o działaniu uspokajającym²⁶. Ilości produkowane in situ są jednak trudne do standaryzowania i nie zastępują celowej suplementacji tych witamin.

Wstępne badania laboratoryjne i na zwierzętach sugerują, że określone szczepy L. lactis mogą wywoływać apoptozę (programowaną śmierć) komórek nowotworowych w liniach komórkowych raka żołądka, jelita grubego i piersi²⁷. To wyłącznie dane przedkliniczne – żadne badanie kliniczne nie potwierdziło działania przeciwnowotworowego u ludzi.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

L. lactis jest ogólnie uznawany za bezpieczny dla zdrowych dorosłych. Jednak kilka sytuacji wymaga konsultacji z lekarzem lub farmaceutą przed sięgnięciem po suplementy zawierające tę bakterię:

• Obniżona odporność – osoby przyjmujące leki immunosupresyjne, po przeszczepieniu narządów, z HIV/AIDS lub neutropenią powinny unikać suplementów probiotycznych bez wyraźnego zalecenia lekarza⁵.
• Poważne choroby podstawowe – ciężkie schorzenia jelit, wady zastawkowe serca lub stan po niedawnym zabiegu chirurgicznym mogą stanowić przeciwwskazanie do stosowania żywych szczepów bakteryjnych⁵.
• Ciąża i karmienie piersią – dane dotyczące bezpieczeństwa L. lactis w tych grupach są ograniczone; decyzję należy skonsultować z lekarzem prowadzącym⁵.
• Objawy alarmowe po rozpoczęciu suplementacji – gorączka, silny ból brzucha, krew w stolcu lub nasilenie objawów zapalenia jelit wymagają szybkiej konsultacji lekarskiej i odstawienia preparatu.
• Łagodne działania niepożądane (wzdęcia, gazy, przejściowy dyskomfort) zazwyczaj ustępują samoistnie po kilku dniach; jeśli utrzymują się dłużej niż tydzień, warto porozmawiać z farmaceutą lub lekarzem⁵.

Jeśli przyjmujesz antybiotyki i rozważasz jednoczesne stosowanie L. lactis, pamiętaj, że żywe bakterie probiotyczne mogą być wrażliwe na antybiotyk – najlepiej zachować kilkugodzinny odstęp między dawkami. Dowody na skuteczność L. lactis w zapobieganiu biegunce poantybiotykowej są umiarkowane i słabsze niż dla L. rhamnosus GG czy Saccharomyces boulardii²⁸.

W jakiej formie dostępny jest Lactococcus lactis?

L. lactis naturalnie dostarczasz sobie jedząc niepasteryzowane sery, maślankę, kefir i kiszonki – to najprostsza droga kontaktu z tą bakterią⁷. Pasteryzacja niszczy żywe kultury, dlatego liczy się wybór produktów z oznaczeniem „żywe kultury bakterii”.

W suplementach L. lactis pojawia się w kapsułkach, tabletkach i proszku – często w połączeniu z innymi szczepami probiotycznymi lub prebiotykami (synbiotyki). Efekty zdrowotne są ściśle zależne od szczepu i dawki – preparat powinien podawać konkretny szczep (np. IMMUSE® L. lactis plasma lub L. lactis NCDO 2118) i liczbę CFU²⁹. Łączenie L. lactis z błonnikiem prebiotycznym może poprawić przeżywalność bakterii w przewodzie pokarmowym³⁰. Preparat możesz przyjmować niezależnie od posiłku, choć regularność jest ważniejsza niż pora dnia³⁰.