Kukurydza

Co zawiera kukurydza – główne grupy substancji czynnych

Kukurydza (Zea mays L.) to roślina, której różne części zawierają odmienne zestawy związków bioaktywnych. Ziarna dostarczają przede wszystkim karotenoidów (luteina, zeaksantyna, β-karoten, β-kryptoksantyna), fenolowych kwasów (kwas ferulowy, chlorogenowy, kawowy, p-kumarowy, syringowy), fitosteroli (β-sitosterol, stigmasterol), flawonoidów (kwercetyna, kemferol, rutin) i odpornej skrobi⁶. Znamię kukurydzy wyróżnia się szczególnie bogatym profilem flawonoidów – przede wszystkim C-glikozydów luteoliny, czyli tzw. maizyn, a także saponinami, olejkami eterycznymi, witaminami C, E i K oraz alantoiną¹.

Pigmentowane odmiany – fioletowa, niebieska i czerwona – zawierają sześć głównych antocyjanów: cyjanidinę-3-glukozyd, cyjanidinę-3-(6″-malonylo)glukozyd, peonidynę-3-glukozyd, peonidynę-3-(6″-malonylo)glukozyd, pelargonidinę-3-glukozyd i pelargonidinę-3-(6″-malonylo)glukozyd⁷. Ich stężenie w ziarnie waha się od kilku do kilku tysięcy mg/100 g – w zależności od odmiany i warunków uprawy⁸. Żółta kukurydza zawiera karotenoidy nadające jej charakterystyczną barwę; biała jest ich pozbawiona⁹.

Otręby kukurydziane są wyjątkowo zasobne w kwas ferulowy, obecny w formach wolnych i związanych, a ich ekstrakt heksanowy zawiera estry ferulanu fitosteroli – związki o właściwościach zbliżonych do oryzanolu z ryżu¹⁰. Pyłek kukurydziany wyróżnia się z kolei bardzo wysoką zawartością flawonoidów (do 15 001 mg/kg suchej masy) i polifenoli (do 9 933 mg GAE/kg), z dominującą rolą diglikozydów kwercetyny¹¹.

Znamię kukurydzy – tradycyjne zastosowanie moczopędne i cholagogiczne

Znamię kukurydzy (Stigma maydis) to najczęściej stosowana w fitoterapii część rośliny. Wykazuje działanie moczopędne, łagodząco wpływa na przewlekłe zapalenie pęcherza moczowego, pobudza wydzielanie żółci i ułatwia usuwanie nadmiaru wody z tkanek¹. Tradycyjnie stosuje się je w wielu krajach – w tym w Indiach, Chinach i Hiszpanii – przy kamicach nerkowych, infekcjach dróg moczowych, żółtaczce i zatrzymaniu płynów¹².

Za działanie moczopędne odpowiada głównie maizyna – flawonolowy glikozyd obficie występujący w znamieniu. Związek ten zmniejsza również stężenie kreatyniny u osób z chorobami nerek, co może sprzyjać zapobieganiu tworzeniu się kamieni nerkowych¹³. Popularne preparaty z znamienia to napar (zalecane 2 szklanki dziennie, ok. 500 ml), wyciąg płynny lub nalewka (do 12 kropli trzy razy dziennie)¹⁴.

Karotenoidy kukurydzy – ochrona wzroku i działanie antyoksydacyjne

Kukurydza, zwłaszcza żółta, jest jednym z ważniejszych roślinnych źródeł luteiny i zeaksantyny. To jedyne karotenoidy gromadzące się w plamce żółtej siatkówki oka, które chronią przed uszkodzeniem fotooksydacyjnym i wiążą się ze zmniejszeniem ryzyka zwyrodnienia plamki związanego z wiekiem (AMD) oraz zaćmy⁴. Badania sugerują ponadto, że suplementacja luteiną zależnie od dawki hamuje wzrost guzów sutka w modelach zwierzęcych i wzmacnia proliferację limfocytów, choć wyniki te nie przekładają się bezpośrednio na rekomendacje kliniczne u ludzi⁴.

β-Karoten z kukurydzy działa jako prowitamina A i silny antyoksydant. W badaniach laboratoryjnych wykazano, że wysokie stężenia β-karotenu indukują apoptozę komórek nowotworowych (jelita grubego, białaczki, czerniaka, żołądka) – to jednak dane przedkliniczne, niepotwierdzające skuteczności u ludzi¹⁶. Witamina E obecna w oleju kukurydzianym działa jako antyoksydant przerywający łańcuchy wolnorodnikowe w błonach komórkowych i może spowalniać rozwój miażdżycy¹⁷.

Antocyjany z pigmentowanej kukurydzy – co mówią badania?

Fioletowa i niebieska kukurydza zawierają wyjątkowo wysokie stężenia antocyjanów – niebieska odmiana systematycznie przewyższa czerwoną i żółtą pod względem całkowitej zawartości tych barwników². Antocyjany wykazują silną aktywność antyoksydacyjną i w badaniach na zwierzętach – przy podaży na poziomie 5% diety przez 36 tygodni – hamowały karcynogenezę jelita grubego u samców szczurów¹⁸. W modelach komórkowych (in vitro) wykazano też właściwości przeciwnowotworowe wobec linii raka piersi, wątroby, okrężnicy i prostaty¹⁹.

W badaniach przedklinicznych na szczurach z nadciśnieniem podawanie pigmentu z fioletowej kukurydzy obniżało skurczowe ciśnienie tętnicze¹⁸. Antocyjany z kukurydzy fioletowej poprawiały też insulinooporność i modulowały metabolizm lipidów w tkance tłuszczowej w modelach zwierzęcych²⁰. Wszystkie te dane są obiecujące, jednak kliniczne potwierdzenie tych efektów u ludzi wymaga dalszych badań.

Olej kukurydziany i fitosterole – wpływ na cholesterol

Olej z kukurydzy zawiera kwas linolowy (omega-6), witaminę E i fitosterole, które razem wspierają zdrowie układu sercowo-naczyniowego. W badaniu porównawczym wykazano, że wchłanianie cholesterolu było o 38% wyższe u osób spożywających olej pozbawiony fitosteroli – po ich przywróceniu absorpcja cholesterolu ponownie się zmniejszyła²¹. Jedna łyżka oleju kukurydzianego pokrywa zapotrzebowanie na niezbędne kwasy tłuszczowe u zdrowego dziecka lub dorosłego²³.

Utleniony olej kukurydziany stanowi oddzielną formę – stosowaną jako substancja pomocnicza w przemyśle farmaceutycznym, a nie jako środek spożywczy. Należy go odróżnić od zwykłego oleju kulinarnego dostępnego w sklepach.

Skrobia kukurydziana w lekach – rola substancji pomocniczej

Skrobia kukurydziana i jej modyfikowane formy (skrobia woskowa, hydrolizat skrobi, skrobia utleniona) to jedne z najważniejszych substancji pomocniczych w produkcji leków. W tabletkach pełni funkcję spoiwa zapewniającego spójność masy tabletkowej, rozcieńczalnika umożliwiającego dokładne dawkowanie i substancji rozsadzającej, która przyspiesza rozpad tabletki po połknięciu²⁴. Kontrolowana rozpuszczalność skrobi woskowej pozwala na tworzenie preparatów o przedłużonym uwalnianiu substancji czynnej²⁵.

Mąka kukurydziana i syrop kukurydziany to kolejne pochodne stosowane jako nośniki lub środki słodzące w farmaceutyce. Odporna skrobia (high-amylose maize starch) wykazuje działanie prebiotyczne – poprawia skład mikrobioty jelitowej, obniża poziom cholesterolu i może zwiększać wrażliwość na insulinę²²²⁶.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Preparaty z kukurydzy – zwłaszcza wyciągi ze znamienia – są ogólnie uważane za bezpieczne w typowych dawkach. Jednak kilka grup pacjentów powinno zachować szczególną ostrożność lub skonsultować się ze specjalistą przed ich zastosowaniem⁵:

• Cukrzyca: wyciągi z kukurydzy mogą wpływać na poziom glukozy i potencjalnie wchodzić w interakcje z lekami hipoglikemizującymi⁵.
• Nadciśnienie lub niedociśnienie: preparaty z kukurydzy mogą oddziaływać na ciśnienie tętnicze i wchodzić w interakcje z lekami regulującymi ciśnienie⁵.
• Niski poziom potasu (hipokaliemia): działanie moczopędne może dodatkowo obniżać poziom potasu, powodując osłabienie mięśni, skurcze, drętwienie, nudności lub kołatanie serca²⁹.
• Ciąża i karmienie piersią: nie zaleca się stosowania leczniczych dawek preparatów ze znamienia kukurydzy ze względu na możliwe ryzyko dla ciąży⁵.
• Alergia na kukurydzę: osoby uczulone powinny unikać wszystkich preparatów zawierających kukurydzę lub jej pochodne⁵.
• Leki moczopędne i kortykosteroidy: jednoczesne stosowanie może nasilać utratę potasu i innych elektrolitów⁵.
• Choroby nerek i wątroby: skonsultuj się z lekarzem przed zastosowaniem wyciągów z kukurydzy, ponieważ brakuje danych o bezpieczeństwie w tych grupach.

Jeśli podczas stosowania preparatów z kukurydzy wystąpią reakcje skórne (wysypka, świąd), silne osłabienie, nieregularne bicie serca lub inne niepokojące objawy – przerwij stosowanie i skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.

Kukurydza i jej przetwory to interesująca roślina o bogatym składzie fitochemicznym. Najlepiej udokumentowane zastosowanie to moczopędne działanie znamienia oraz rola fitosteroli i kwasów tłuszczowych oleju kukurydzianego w regulacji cholesterolu. Luteina i zeaksantyna z żółtych ziaren realnie wspierają zdrowie oczu. Pigmentowane odmiany kukurydzy warto włączać do diety jako wartościowe źródło antyoksydantów. Zanim sięgniesz po skoncentrowane wyciągi lub suplementy, porozmawiaj z farmaceutą – zwłaszcza jeśli przyjmujesz leki na stałe.