Kolcorośl lekarska

Co to jest kolcorośl lekarska i co zawiera jej korzeń?

Kolcorośl lekarska to zbiorcza nazwa kilku gatunków pnącza z rodzaju Smilax (m.in. S. officinalis, S. glabra, S. ornata, S. regelii), których korzeń i kłącze od stuleci stosuje się w medycynie tradycyjnej Ameryki Środkowej, Azji i Europy. W aptekach i sklepach zielarskich można spotkać różne formy tego surowca: suszony korzeń, wyciąg z korzenia, proszek oraz hydrolizowaną gumę z kolcorośli – każda z tych postaci może mieć nieco inny profil fitochemiczny¹⁰.

Najważniejsze grupy substancji czynnych w korzeniu kolcorośli to¹¹¹:

• Steroidalne saponiny – sarsasapogenina, smilagenina, smilasaponina, sarsaparilozyd i inne; stanowią ok. 2% masy korzenia i są uznawane za główne składniki aktywne.
• Fitosterole – beta-sitosterol, stigmasterol, pollinastanol; mogą wpływać na gospodarkę lipidową.
• Flawonoidy i polifenole – przede wszystkim astilbina, a także kwercetyna, kemferol, resweratrol, katechina, rutyna, kwas chlorogenowy i kwas ferulowy.
• Glikozydowe związki fenylopropenowe – smilazydy, smiglazydy, heloniozydy; wykazują silne właściwości antyoksydacyjne w badaniach laboratoryjnych.
• Inne – olejki eteryczne, skrobia (ok. 50% masy korzenia), śladowe ilości minerałów (żelazo, cynk, selen, chrom).

Skład chemiczny różni się między gatunkami i partiami surowca – zależy od miejsca uprawy, pory zbiorów i metody przetwarzania. To ważna informacja praktyczna: dwa preparaty o tej samej nazwie mogą zawierać różne ilości substancji czynnych¹⁰.

Jakie działanie przypisuje się kolcorośli – co mówią badania?

Działanie przeciwzapalne i antyoksydacyjne kolcorośli

Saponiny i flawonoidy zawarte w korzeniu kolcorośli są badane pod kątem hamowania procesów zapalnych. W badaniach na zwierzętach saponiny wykazywały działanie zbliżone do aspiryny, oddziałując na szlaki COX-1 i COX-2¹². Z kolei polisacharydy z Smilax glabra hamowały w warunkach laboratoryjnych wytwarzanie mediatorów zapalnych – tlenku azotu, TNF-α i interleukiny-6 – przez aktywowane komórki odpornościowe¹³. Astilbina, główny flawonoid kolcorośli, wykazała w modelu zwierzęcym działanie ochronne w zapaleniu stawów wywołanym kolagenem, ograniczając aktywność limfocytów T¹⁴.

Właściwości antyoksydacyjne przypisuje się przede wszystkim astilbinie oraz związkom fenylopropenowym (smiglazydom). W badaniach laboratoryjnych wyciąg etylowo-octanowy z S. glabra, bogaty w astilbinę, wykazywał wysoką zdolność do zmiatania wolnych rodników¹⁵. Ekstrakty z korzenia chroniły również komórki skóry (fibroblasty) przed uszkodzeniem oksydacyjnym w warunkach in vitro¹⁶. Wyniki te są wstępne i wymagają potwierdzenia w badaniach klinicznych.

Czy kolcorośl może wspierać zdrowie skóry?

Tradycyjnie korzeń kolcorośli stosowano przy łuszczycy, egzemie i trądziku. Badanie laboratoryjne z 2017 roku wykazało, że astilbina hamuje nadmierne namnażanie się keratynocytów – komórek zewnętrznej warstwy skóry – co sugeruje potencjalną rolę w łagodzeniu zmian łuszczycowych¹⁷. Wstępne dane wskazują też na aktywność przeciwdrobnoustrojową wobec bakterii Cutibacterium acnes (odpowiedzialnej za trądzik) dla wyciągów z Smilax china¹⁸. Podkreślić jednak trzeba: są to dane z badań in vitro lub na zwierzętach, a nie z badań klinicznych na pacjentach z chorobami skóry.

Kolcorośl a wątroba, nerki i moczopędne działanie surowca

Saponiny zawarte w korzeniu wykazują właściwości moczopędne i napotne – zwiększają wydalanie moczu i mogą łagodzić obrzęki¹⁹. W tradycji zielarskiej roślina była stosowana jako środek „oczyszczający krew”, co współcześnie interpretuje się jako wspomaganie funkcji nerek i wątroby w eliminacji zbędnych produktów przemiany materii. Badania na zwierzętach sugerują hepatoprotekcyjne działanie ekstraktów kolcorośli²⁰, a astilbina w modelu mysim łagodziła hiperurykemię (nadmiar kwasu moczowego) i uszkodzenie nerek²¹. Dane te nie zostały potwierdzone w badaniach klinicznych na ludziach.

Saponiny steroidalne a gospodarka hormonalna

Sarsasapogenina i pokrewne sapogeniny mają budowę zbliżoną do hormonów steroidowych człowieka. Pojawiają się sugestie, że mogą naśladować działanie estrogenów lub kortyzolu, jednak – jak wyraźnie zaznaczają źródła medyczne – właściwość ta nie jest dotychczas udokumentowana klinicznie². Brak dowodów naukowych nie oznacza, że efekt nie istnieje, ale oznacza, że nie wiadomo, czy jest istotny klinicznie i bezpieczny. Osoby z zaburzeniami hormonalnymi (np. PCOS, endometrioza, nowotwory hormonozależne) powinny zachować szczególną ostrożność i skonsultować stosowanie kolcorośli z lekarzem²².

Dawkowanie i formy stosowania kolcorośli

Kolcorośl dostępna jest w postaci suszonego korzenia do przygotowania odwaru, sproszkowanego korzenia, nalewki, kapsułek oraz wyciągów. Nie istnieje oficjalnie zatwierdzona dawka terapeutyczna, a dane dotyczące optymalnego dawkowania są ograniczone. Poniżej zestawienie dawek stosowanych w tradycji zielarskiej i przytaczanych w literaturze⁵²⁶²⁷:

Typowy czas stosowania w tradycji zielarskiej to 4–8 tygodni. Przed rozpoczęciem kuracji warto omówić dawkowanie z farmaceutą lub lekarzem, szczególnie jeśli przyjmujesz inne leki lub masz przewlekłe schorzenia.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Kolcorośl jest suplementem bez potwierdzonej klinicznie skuteczności i bez ustalonego profilu bezpieczeństwa długoterminowego. Skontaktuj się z lekarzem lub farmaceutą, jeśli⁹²⁸²⁹:

• Przyjmujesz digoksynę, lit, metotreksat, bizmut lub leki moczopędne – ryzyko interakcji jest realne.
• Jesteś w ciąży lub karmisz piersią – stosowanie kolcorośli jest tradycyjnie odradzane z uwagi na potencjalne działanie hormonalne i brak danych o bezpieczeństwie.
• Masz chorobę nerek lub wątroby – bezpieczeństwo stosowania w tych grupach nie zostało zbadane.
• Masz nowotwór hormonozależny, PCOS lub endometriozę – steroidalne saponiny mogą wpływać na metabolizm hormonów.
• Pojawi się ból lub pieczenie żołądka, nasilone parcie na mocz, wysypka, świąd, obrzęk twarzy, trudności z oddychaniem lub objawy ciężkiej reakcji alergicznej – przerwij stosowanie i natychmiast szukaj pomocy medycznej.
• Masz astmę lub uczulenie na rośliny z rodziny Smilacaceae – inhalacja pyłu z suszonego korzenia może wywołać reakcję alergiczną.

Warto też wiedzieć, że w niektórych produktach z kolcorośli stwierdzano podwyższone stężenia ołowiu – wybieraj preparaty od sprawdzonych producentów, najlepiej z certyfikatem niezależnej kontroli jakości⁹.

Kolcorośl lekarska to zioło o bogatej historii i ciekawym profilu fitochemicznym. Jeśli rozważasz jej stosowanie, wybierz produkt od renomowanego producenta z udokumentowanym składem, nie przekraczaj dawek tradycyjnych i poinformuj swojego lekarza lub farmaceutę – szczególnie jeśli przyjmujesz inne leki. Pamiętaj, że suplementy ziołowe uzupełniają, ale nie zastępują leczenia zaleconego przez lekarza.