Kardiospermum zielone

Co to jest kardiospermum zielone i skąd pochodzi?

Kardiospermum zielone (Cardiospermum halicacabum L.) to wieloletnie pnącze z rodziny Sapindaceae, rosnące dziko w tropikalnych i subtropikalnych strefach Azji, Afryki i obu Ameryk. W Polsce znane jest przede wszystkim jako składnik preparatów dermatologicznych. Roślina bywa też nazywana „balonikowym winoroślą” – od charakterystycznych, rozdętych owocostanów przypominających małe balony. Całe ziele, korzenie i liście mają ugruntowane miejsce w ajurwedzie i tradycyjnej medycynie chińskiej⁸.

W Indiach roślina funkcjonuje pod nazwą „mudakathan” i od wieków stosowana jest przy reumatyzmie, sztywności kończyn i nerwobólach⁹. W Azji Południowo-Wschodniej korzeń uchodzi za środek moczopędny, napotny i wymiotny, a liście przykłada się zewnętrznie przy bólach reumatycznych i bólach głowy¹⁰. Tak szeroki wachlarz tradycyjnych zastosowań skłonił badaczy do poszukiwania substancji odpowiedzialnych za te właściwości.

Jakie substancje aktywne zawiera wyciąg z kardiospermum?

Wyciąg z kardiospermum zielonego to mieszanina wielu grup związków bioaktywnych. Najlepiej poznane i najszerzej opisane są flawonoidy – apigenina, luteolina, kwercetyna, kemferol i ich glikozydy (np. apigenino-7-O-glukuronid, rutyna, chryzoriol)¹. To właśnie tym polifenolom przypisuje się znaczną część właściwości przeciwzapalnych i antyoksydacyjnych rośliny.

Obok flawonoidów w surowcu obecne są²¹¹¹²:

• Saponiny triterpenowe – odpowiedzialne m.in. za właściwości moczopędne i detergentowe.
• Garbniki hydrolizowalne – o potencjalnym działaniu ściągającym i przeciwdrobnoustrojowym.
• Alkaloidy – w tym berberyna (wykazująca aktywność hamującą enzymy DPP-IV i α-amylazę) oraz kardiospermin (glikozyd cyjanogenny izolowany z korzenia).
• Fitosterole – β-sitosterol i jego D-glukozyd, o działaniu zbliżonym do kortykosteroidów.
• Quebrachitol – alkohol o strukturze zbliżonej do inozytolu.
• Kwasy fenolowe – kwas p-kumarowy, galusowy, wanilinowy, ferulowy.
• Terpeny i triterpenoidy – wykazujące aktywność przeciwzapalną w modelach zwierzęcych.

Nasiona zawierają też olej bogaty w kwas erukowy (43%), oleinowy (30%) i eikozanowy (12%)¹². Skład wyciągu zależy od użytego rozpuszczalnika i sposobu ekstrakcji – ekstrakty wodne zawierają więcej węglowodanów, glikozydów i saponin, a chloroformowe – alkaloidów i steroidów¹³.

Jak działa kardiospermum – mechanizmy działania przeciwzapalnego

Najlepiej udokumentowaną właściwością wyciągów z kardiospermum jest działanie przeciwzapalne. W badaniach laboratoryjnych na komórkach makrofagów (linia RAW264.7) ekstrakty etanolowe hamowały ekspresję COX-2 (cyklooksygenazy-2), TNF-α (czynnika martwicy nowotworów) oraz iNOS (syntazy tlenku azotu) – wszystko to poprzez regulację szlaku NF-κB³⁴. Warto podkreślić, że hamowanie COX-2 przy zachowaniu aktywności COX-1 jest mechanizmem zbliżonym do selektywnych leków przeciwzapalnych, choć badania prowadzono wyłącznie in vitro.

W modelach zwierzęcych (szczury) ekstrakty etanolowe podawane doustnie w dawkach 250 i 500 mg/kg znacząco zmniejszały obrzęk wywołany karageniną oraz granulomę bawełnianą (p < 0,001)¹⁴. Dla porównania – działanie przeciwartretyczne ekstraktu liściowego (125 i 250 mg/kg) wykazano w modelu reumatoidalnego zapalenia stawów wywołanego adjuwantem Freunda, przy czym wyższa dawka dawała istotnie lepszy efekt. Wszystkie te dane dotyczą modeli zwierzęcych i badań komórkowych – nie można ich bezpośrednio przekładać na skuteczność u ludzi.

Prawdopodobnym mechanizmem działania przeciwzapalnego jest też hamowanie fosfolipazy II (ograniczające dostępność kwasu arachidonowego) oraz stabilizacja błon lizosomalnych¹⁵. Apigenina i luteolina – dwa kluczowe flawonoidy rośliny – są wskazywane jako substancje działające przez wiele szlaków kardioprotekcyjnych¹⁶.

Kardiospermum na skórę – co mówią badania?

Zewnętrzne stosowanie wyciągu z kardiospermum to dziś najlepiej udokumentowane zastosowanie tej rośliny w praktyce aptecznej. Fitosterole zawarte w roślinie – zwłaszcza β-sitosterol – wykazują działanie zbliżone do kortykosteroidów, łagodząc zaczerwienienie, świąd i stany zapalne skóry⁵. Preparaty z wyciągiem są stosowane w egzemie (atopowym zapaleniu skóry), neurodermicie i świądzie.

Istotną zaletą podkreślaną w przeglądach jest to, że wyciąg nie powoduje powstawania krwiaków i może być stosowany długotrwale – co odróżnia go od miejscowych kortykosteroidów¹⁷. Tradycyjnie liście rośliny przykładano jako okłady przy obrzękach i bólach reumatycznych, a sok z liści służył jako lek na ból ucha¹⁸. W Azji pasta z liści i czosnku stosowana była przy problemach skórnych – trądziku, łuszczycy, świądzie – a olej sezamowy z wyciągiem przy egzemie i świerzbie¹⁹.

Inne badane właściwości wyciągu z kardiospermum

Badania laboratoryjne i doświadczenia na zwierzętach sugerują szereg innych aktywności biologicznych wyciągu, jednak wszystkie wymagają potwierdzenia w badaniach klinicznych:

• Działanie przeciwutleniające: Ekstrakt metanolowy wykazywał aktywność antyoksydacyjną w testach in vitro (DPPH, zmiatanie rodników nadtlenkowych i tlenku azotu, chelatowanie jonów żelaza)²¹.
• Działanie przeciwbiegunkowe: Ekstrakty alkoholowe i wodne z liści zmniejszały częstość wypróżnień i sekrecję jelitową w modelach biegunki u zwierząt²².
• Działanie przeciwcukrzycowe: Ekstrakt metanolowy hamował dyfuzję glukozy in vitro; flawonoidy z liści zwiększały aktywność glukokinazy i hamowały glukoneogenezę w wątrobie szczurów²³²⁴.
• Działanie przeciwdrgawkowe: Frakcja eterowo-naftowa wykazywała aktywność przeciwdrgawkową w modelu wstrząsów elektrycznych u szczurów²⁵; ekstrakt alkoholowy z korzenia opóźniał onset drgań klonicznych i tonicznych u myszy²⁶.
• Działanie przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze: Ekstrakty wykazywały aktywność wobec E. coli, Pseudomonas aeruginosa, Staphylococcus aureus opornego na metycylinę (MRSA), Candida albicans i Aspergillus niger w warunkach laboratoryjnych²⁷²⁸.
• Działanie neuroprotekcyjne: Ekstrakt metanolowy zmniejszał aktywność acetylocholinesterazy w mózgu i poprawiał pamięć u zwierząt laboratoryjnych²⁹.

Powtarzamy: wszystkie powyższe efekty zaobserwowano w modelach przedklinicznych. Nie oznacza to, że kardiospermum leczy te schorzenia u ludzi.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Preparaty z wyciągiem z kardiospermum stosowane zewnętrznie (kremy, żele na skórę) są na ogół dobrze tolerowane. Mimo to istnieją sytuacje, w których przed użyciem lub w trakcie stosowania powinieneś skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą:

• Ciąża i karmienie piersią – brak wystarczających danych dotyczących bezpieczeństwa; tradycyjne zastosowania obejmowały m.in. działanie pobudzające macicę (emmenagogum), co wymaga ostrożności¹⁸.
• Choroby wątroby lub nerek – saponiny i alkaloidy mogą obciążać te narządy przy dłuższym stosowaniu doustnym⁷.
• Leki obniżające ciśnienie krwi – ekstrakty wykazywały działanie hipotensyjne (obniżające ciśnienie) w modelach zwierzęcych, potencjalnie addytywne z lekami na nadciśnienie¹⁵.
• Leki przeciwcukrzycowe – ze względu na obserwowane działanie hipoglikemizujące wyciągu jednoczesne stosowanie może nasilać efekt leków²⁴.
• Reakcja alergiczna skóry – jeśli po nałożeniu preparatu pojawi się nasilone zaczerwienienie, pęcherze lub pieczenie, przerwij stosowanie i skonsultuj się z dermatologiem.
• Brak poprawy po 2–4 tygodniach – przy egzemie lub innych schorzeniach skóry brak efektu jest wskazaniem do wizyty u lekarza.
• Dzieci poniżej 12. roku życia – stosowanie bez konsultacji z pediatrą jest niezalecane ze względu na brak badań klinicznych w tej grupie wiekowej.

Pamiętaj, że kardiospermum zielone nie jest lekiem zarejestrowanym do leczenia konkretnych chorób – to surowiec roślinny o udokumentowanym tradycyjnym zastosowaniu i wstępnych danych przedklinicznych. Nie zastępuje terapii zaleconej przez lekarza.

Jeśli rozważasz preparaty z wyciągiem z kardiospermum – zacznij od konsultacji z farmaceutą, który pomoże dobrać odpowiednią formę i oceni, czy nie ma przeciwwskazań w Twoim przypadku. Zewnętrzne preparaty dermatologiczne stosuj zgodnie z ulotką. Przy stosowaniu doustnym (herbatki, suplementy) zachowaj szczególną ostrożność i nie przekraczaj zalecanych dawek producenta.