Reklama
Z tego materiału dowiesz się:
  • Czym są glikozydy flawonoidowe i czym różnią się od zwykłych flawonoidów?
  • Jak organizm wchłania i przetwarza te związki?
  • Jakie działanie biologiczne przypisują im badania naukowe?
  • Które leki mogą wchodzić w interakcje z glikozydami flawonoidowymi?
  • Kiedy należy skonsultować się z lekarzem przed sięgnięciem po suplementy?

Czym są glikozydy flawonoidowe i gdzie je znajdziesz?

Glikozydy flawonoidowe to naturalne związki roślinne, w których cząsteczka flawonoidu (zwana aglikonem lub geniną) jest połączona z jedną lub kilkoma cząsteczkami cukru. To właśnie ta reszta cukrowa decyduje o tym, że związki te dobrze rozpuszczają się w wodzie i są stabilniejsze chemicznie niż ich formy „bez cukru”3. Flawonoidy glikozylowane są zdecydowanie najszerzej rozpowszechnioną formą flawonoidów w diecie – spożywasz je codziennie, nawet o tym nie wiedząc1.

Bogate źródła w diecie to:

  • Cytrusy – hesperydyna (glikozyd hesperytyny) i naringina (glikozyd naringeniny) w skórce i białej błonce pomarańczy, grejpfruta, cytryny4
  • Jagody, czarne porzeczki, wiśnie – rutyna i kwercetyna-3-O-glukozyd4
  • Zielona herbata – glikozylowane flawanole4
  • Gryka – rutyna jako jeden z głównych składników aktywnych5
  • Rośliny strączkowe i soja – genisteina (izoflawonoidy)6

Oprócz diety glikozydy flawonoidowe trafiają do obrotu jako składniki suplementów diety – na przykład hesperydyna dostępna jest w dawkach od 500 mg do 2 g na dobę, a preparaty z cytrusowych bioflawonoidów mogą zawierać mieszaninę hesperydyny, naringiny i eriocytryny7.

Jak organizm wchłania i przetwarza glikozydy flawonoidowe?

Glikozydy flawonoidowe nie wchłaniają się w niezmienionej postaci – reszta cukrowa musi zostać najpierw odcięta. To kluczowy etap, który decyduje o tym, ile aktywnego związku faktycznie trafi do krwiobiegu8.

Proces przebiega dwuetapowo:

  • Jelito cienkie: enzymy nabłonka jelitowego (β-glukozydazy) odcinają resztę cukrową od glikozydów glukozowych. Uwolniony aglikonn jest wchłaniany przez ścianę jelita. Część glikozydów może też przenikać przez warstwę śluzu jelitowego i być aktywowana bezpośrednio na powierzchni komórek1.
  • Jelito grube: glikozydy, które nie zostały rozłożone w jelicie cienkim, trafiają do mikrobioty jelitowej, gdzie bakterie jelitowe hydrolizują resztę cukrową. Uwolnione aglikony są jednak szybko rozkładane przez te same bakterie, co ogranicza ich dalsze wchłanianie8.

Po wchłonięciu aglikony przechodzą intensywny metabolizm przez enzymy fazy II – są metylowane, glukuronidowane i sulfatowane. Dzięki temu stają się bardziej rozpuszczalne w wodzie i łatwiej wydalane z moczem i żółcią9. Co ważne, sama glikozylacja zmniejsza wiązanie flawonoidów z białkami osocza, co może korzystnie wpływać na dystrybucję tych związków w tkankach w porównaniu z aglikonami10. Glikozylacja chroni też grupy hydroksylowe flawonoidu przed utlenieniem w fazie I metabolizmu, co wydłuża ich obecność w organizmie11.

Glikozydy O- i C-połączone – czy to ma znaczenie? Tak. W glikozydach O-połączonych (najczęstszych w diecie) cukier jest przyłączony przez atom tlenu – ta wiązanie jest podatne na hydrolizę przez enzymy jelitowe. W glikozydach C-połączonych cukier jest przyłączony bezpośrednio do pierścienia węglowego, co czyni je znacznie bardziej odpornymi na trawienie. Badania wskazują, że C-glikozydy wykazują nawet ok. 100% wyższe właściwości wymiatania wolnych rodników niż O-glikozydy, choć ich wchłanianie jest trudniejsze12. Dla praktyki oznacza to, że biodostępność i aktywność biologiczna zależy nie tylko od dawki, ale też od struktury konkretnego glikozydu.

Jak działają glikozydy flawonoidowe w organizmie?

Glikozydy flawonoidowe działają wielokierunkowo – ich metabolity, krążące we krwi, wpływają na liczne szlaki komórkowe, nawet przy stężeniach niższych niż te potrzebne do bezpośredniego działania antyoksydacyjnego13.

Działanie antyoksydacyjne – pośrednie i bezpośrednie

Paradoksalnie, przyłączenie cukru do cząsteczki flawonoidu osłabia jej bezpośrednie zdolności wymiatania wolnych rodników – reszta cukrowa zasłania grupę katecholową odpowiedzialną za tę aktywność. Jednak glikozydy flawonoidowe kompensują to inaczej: pobudzają enzymy fazy II (np. peroksydazę glutationową), które wzmacniają własną obronę antyoksydacyjną organizmu14. W badaniu klinicznym z preparatem zawierającym diosminę i hesperydynę wykazano wzrost aktywności peroksydazy glutationowej i obniżenie HbA1c u pacjentów z cukrzycą typu 115.

Działanie przeciwzapalne

Glikozydy flawonoidowe hamują enzymy prozapalne COX-2 i czynnik transkrypcyjny NF-κB, choć z nieco mniejszą siłą niż odpowiadające im aglikony – reszta cukrowa zmniejsza lipofilność związku, a tym samym jego zdolność do wnikania do błon komórkowych, gdzie zlokalizowane są te enzymy16.

Wpływ na naczynia krwionośne i krzepliwość

Jednym z dobrze udokumentowanych efektów jest zmniejszanie kruchości naczyń włosowatych17. Rutyna w podwójnie zaślepionym badaniu klinicznym (16 tygodni, n = 100) poprawiła wynik w skali nasilenia objawów przewlekłej niewydolności żylnej o 2,1 punktu18. Naringina (glikozyd naringeniny z grejpfruta) w randomizowanym badaniu krzyżowym (12 tygodni, n = 80) obniżyła stężenie LDL-C o 12 mg/dl i hs-CRP o 1,8 mg/l u pacjentów z zespołem metabolicznym18.

Modulacja szlaków komórkowych

Glikozydy flawonoidowe mogą hamować kinazy białkowe i blokować wiązanie czynników wzrostu do receptorów, co jest mechanizmem badanym w kontekście chorób nowotworowych i metabolicznych19. Genisteina (izoflawonoidy sojowe) w podwójnie zaślepionym badaniu (24 tygodnie, n = 150) zmniejszyła progresję PSA o 31% wobec 12% w grupie placebo u mężczyzn z rakiem prostaty18. Należy jednak podkreślić, że badania kliniczne nad glikozydami flawonoidowymi w onkologii są nadal wstępne i nie stanowią podstawy do samodzielnego leczenia.

Glikozyd flawonoidowyŹródło w diecieBadane zastosowaniePoziom dowodów
RutynaGryka, cebula, cytrusyPrzewlekła niewydolność żylna, kruchość naczyńBadania kliniczne (RCT)18
HesperydynaPomarańcze, mandarynkiOchrona naczyń, działanie antyoksydacyjneBadania kliniczne, suplementy 500–2000 mg/d7
NaringinaGrejpfrut, gorzkie pomarańczeZespół metaboliczny, profil lipidowyRandomizowane badanie krzyżowe18
GenisteinaSoja, rośliny strączkoweBadania w onkologii (prostata)Wstępne badania kliniczne (faza II)18
Kwercetyna-3-O-glukozydCebula, jabłka, kaparyCukrzyca typu 2, stres oksydacyjnyPilotażowe badanie otwarte18
Interakcje z lekami – co musisz wiedzieć: Niektóre glikozydy flawonoidowe, m.in. genisteina, kwercetyna, naringenina, hesperytyna oraz flawanole z zielonej herbaty (EGCG, ECG), mogą hamować białko P-glikoproteinę i inne transportery z rodziny ABC (MRP, BCRP)11. Transportery te odpowiadają za wydalanie wielu leków z komórek jelita i wątroby. Ich zahamowanie może prowadzić do wzrostu stężenia leku we krwi i nasilenia działań niepożądanych. Dotyczy to m.in.:
  • digoksyny (lek na serce)
  • leków immunosupresyjnych (np. cyklosporyny)
  • leków przeciwnowotworowych
  • inhibitorów proteazy HIV
  • niektórych antybiotyków i leków przeciwgrzybiczych
  • leków przeciwnadciśnieniowych
Jeśli przyjmujesz którykolwiek z tych leków, przed sięgnięciem po suplement z glikozydami flawonoidowymi koniecznie porozmawiaj z lekarzem lub farmaceutą20.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Glikozydy flawonoidowe spożywane z żywnością są bezpieczne dla większości dorosłych. Sytuacja zmienia się przy regularnym stosowaniu suplementów w wyższych dawkach – wówczas ryzyko interakcji i działań niepożądanych wzrasta.

Skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą, jeśli:

  • Przyjmujesz leki przewlekle – szczególnie digoksynę, leki immunosupresyjne, przeciwnowotworowe, przeciwgrzybicze, inhibitory proteazy HIV lub leki obniżające ciśnienie krwi20.
  • Jesteś w ciąży lub karmisz piersią – brak wystarczających danych klinicznych dotyczących bezpieczeństwa suplementacji w tych stanach.
  • Masz choroby nerek lub wątroby – metabolizm i wydalanie glikozydów flawonoidowych może być zaburzone.
  • Planujesz stosować suplementy w dawkach powyżej tych naturalnie dostarczanych z dietą (np. hesperydyna powyżej 500 mg/dobę)7.
  • Zauważysz objawy nietolerancji – bóle brzucha, nudności, biegunkę lub reakcje skórne po rozpoczęciu suplementacji.

Pamiętaj, że glikozydy flawonoidowe w suplementach diety nie zastępują leczenia farmakologicznego. Jeśli masz zdiagnozowaną chorobę przewlekłą, wszelkie decyzje o suplementacji podejmuj wspólnie ze swoim lekarzem.

Podsumowując: glikozydy flawonoidowe to wartościowe składniki diety, których najlepszym źródłem pozostaje zróżnicowane odżywianie bogate w owoce, warzywa i pełnoziarniste produkty zbożowe. Jeśli rozważasz suplement, wybierz preparat od sprawdzonego producenta, sprawdź skład pod kątem interakcji z przyjmowanymi lekami i nie przekraczaj zalecanych dawek. Farmaceuta w aptece może pomóc Ci dobrać odpowiednią formę i ocenić ryzyko interakcji.

Pytania i odpowiedzi

Co to są glikozydy flawonoidowe?

Glikozydy flawonoidowe to naturalne związki roślinne, w których flawonoidy (barwniki roślinne o działaniu biologicznym) są połączone z cząsteczką cukru. Dzięki tej strukturze są lepiej rozpuszczalne w wodzie i stabilniejsze chemicznie niż „czyste” flawonoidy bez cukru3. To najczęstsza forma flawonoidów w codziennej diecie1.

W czym są glikozydy flawonoidowe?

Znajdziesz je przede wszystkim w cytrusach (hesperydyna, naringina), gryce (rutyna), cebuli i jabłkach (kwercetyna-3-O-glukozyd), jagodach, zielonej herbacie oraz soi i roślinach strączkowych (genisteina)4.

Czy glikozydy flawonoidowe wchłaniają się bezpośrednio po zjedzeniu?

Nie – reszta cukrowa musi zostać najpierw odcięta przez enzymy jelitowe lub bakterie jelitowe, zanim aktywna część związku zostanie wchłonięta. Glikozydy, których enzymy jelita cienkiego nie rozłożą, trafiają do jelita grubego, gdzie bakterie przeprowadzają hydrolizę, ale jednocześnie szybko degradują uwolniony aglikonn8.

Jakie działanie mają glikozydy flawonoidowe?

Działają głównie jako pośrednie antyoksydanty – pobudzają własne enzymy obronne organizmu (np. peroksydazę glutationową) i hamują szlaki zapalne (COX-2, NF-κB). Wykazują też właściwości ochronne dla naczyń krwionośnych42. Ich bezpośrednia aktywność antyoksydacyjna jest słabsza niż u aglikonów, ale za to są stabilniejsze i dłużej obecne w organizmie14.

Czym różnią się glikozydy flawonoidowe od flawonoidów?

Flawonoidy bez cukru (aglikony) lepiej przenikają przez błony komórkowe i wykazują silniejsze bezpośrednie działanie antyoksydacyjne, ale są gorzej rozpuszczalne w wodzie i mniej stabilne. Glikozydy – dzięki reszcie cukrowej – są bardziej stabilne, lepiej rozpuszczalne i słabiej wiążą się z białkami osocza, co może poprawiać ich dystrybucję w tkankach12.

Czy glikozydy flawonoidowe mogą wchodzić w interakcje z lekami?

Tak – niektóre z nich (m.in. kwercetyna, genisteina, naringenina, hesperytyna, EGCG z zielonej herbaty) mogą hamować transportery leków takie jak P-glikoproteina, MRP i BCRP. Może to prowadzić do wzrostu stężenia leków we krwi i nasilenia ich działań niepożądanych – dotyczy m.in. digoksyny, leków immunosupresyjnych, antybiotyków i leków przeciwnowotworowych20.

Czy rutyna to glikozyd flawonoidowy?

Tak, rutyna jest glikozydem flawonoidowym – to kwercetyna połączona z dwucukrem rutozą. Jest szeroko stosowana w preparatach na przewlekłą niewydolność żylną. W badaniu klinicznym (16 tygodni, n = 100) rutyna poprawiła wynik w skali nasilenia objawów żylnych o 2,1 punktu18.

Czy hesperydyna to glikozyd flawonoidowy?

Tak, hesperydyna to glikozyd hesperytyny (flawanoidu), naturalnie obecny w skórce pomarańczy i mandarynek. W suplementach dostępna jest w dawkach od 500 mg do 2 g na dobę7. Należy do grupy cytrusowych bioflawonoidów.

Czy glikozydy C-połączone i O-połączone różnią się działaniem?

Tak. W glikozydach C-połączonych cukier jest trwale związany z pierścieniem węglowym i nie jest łatwo odcinany przez enzymy jelitowe. Badania wykazują, że C-glikozydy mogą wykazywać nawet ok. 100% wyższe zdolności wymiatania wolnych rodników niż O-glikozydy, choć ich wchłanianie jest trudniejsze12.

Czy glikozydy flawonoidowe są bezpieczne?

Spożywane z żywnością są bezpieczne dla większości dorosłych. Przy suplementacji w wyższych dawkach ryzyko interakcji lekowych wzrasta. Osoby przyjmujące leki na receptę, kobiety w ciąży i karmiące oraz pacjenci z chorobami nerek lub wątroby powinny skonsultować suplementację z lekarzem20.

Na co pomagają suplementy z glikozydami flawonoidowymi?

Najlepiej udokumentowane zastosowania to wspomaganie zdrowia naczyń krwionośnych (rutyna w przewlekłej niewydolności żylnej) oraz działanie antyoksydacyjne i przeciwzapalne. Wstępne badania kliniczne sugerują też potencjalny wpływ na profil lipidowy (naringina) i parametry metaboliczne (kwercetyna-3-O-glukozyd w cukrzycy typu 2), jednak potrzeba większych badań, by potwierdzić te efekty65.

Czy naringina z grejpfruta może wchodzić w interakcje z lekami?

Tak – naringenina (aglikonn naringiny) należy do grupy flawonoidów hamujących P-glikoproteinę i inne transportery leków. Grejpfrut jest też znany z hamowania enzymu CYP3A4 wątroby (za co odpowiada inny składnik, furokumaryny), co łącznie może istotnie podnosić stężenie wielu leków we krwi20. Jeśli przyjmujesz leki na receptę, zapytaj lekarza lub farmaceutę o bezpieczeństwo spożywania grejpfruta i suplementów z narynginą.

Reklama
Reklama