Gąbczak walcowaty

Co to jest gąbczak walcowaty i co zawiera?

Gąbczak walcowaty (Luffa cylindrica, syn. Luffa aegyptiaca) to jednoroczne pnącze z rodziny dyniowatych, uprawiane w strefie tropikalnej i subtropikalnej. Jego młode owoce jadane są jako warzywo, a dojrzałe – po wysuszeniu – tworzą charakterystyczną włóknistą gąbkę. Różne części rośliny (owoc, nasiona, liście, łodyga) różnią się składem chemicznym i tradycyjnymi zastosowaniami⁸.

Fitochemicznie roślina jest wyjątkowo bogata. Spośród najważniejszych grup związków wyróżniają się¹⁹:

• Flawonoidy – apigenina-7-glukuronid, luteolina, kwercetyna, rutyno, kaempferol, diosmina, mirycetyna i kilkanaście glikozydów flawonoidowych; owoc zawiera ok. 17,94 mg/g flawonoidów¹⁰.
• Kwasy fenolowe – kwas p-kumarowy, galusowy, kawowy, chlorogenowy, ferulowy, elagowy, cynamonowy; łącznie fenole sięgają ok. 20,74 mg/g w owocu¹¹.
• Triterpenoidy i saponiny – kwas oleanolowy, kwas echinocystowy, lucyozydy A–M (i kolejne, np. O, F, H), ginsenozydy Re i Rg1; w liściach wyizolowano lucyozyd O, a w owocach – lucyozydy A–M¹².
• Alkaloidy – obecne we wszystkich badanych ekstraktach; w mące z nasion stanowią ok. 1,46%⁷.
• Białka hamujące rybosomy (RIP) – α-luffina, luffina P1, luffina-S, luffacyklina; to specyficzne peptydowe związki zdolne do blokowania syntezy białek w komórkach¹³¹⁴.
• Kukurbitacyny – gorzkie triterpenoidy, m.in. kukurbitacyna B i E¹.
• Karotenoidy i chlorofile – 9-cis neoksantyna, all-trans luteina, β-karoten, chlorofil a i b¹.
• Nasiona zawierają ponadto ok. 4,53% flawonoidów, 3,22% saponin i znaczną ilość wielonienasyconych kwasów tłuszczowych (52% PUFA, w tym 31,47% kwasu linolowego)⁷¹⁵.

Frakcja olejowa z nasion gąbczaka – dostępna w kosmetyce pod nazwą handlową Lipexel – jest pochodną bogatą w te lipidy i flawonoidy. Włókna suchej gąbki zbudowane są głównie z celulozy (ok. 60%), hemicelulozy (ok. 26,6%) i ligniny (ok. 13,4%)¹⁶.

Jak działa gąbczak walcowaty – co pokazują badania?

Działanie przeciwzapalne i przeciwutleniające

Ekstrakty z liści i owoców gąbczaka w badaniach laboratoryjnych hamowały produkcję tlenku azotu, interleukin (IL-6) oraz prostaglandyn w komórkach odpornościowych, a chloroformowy ekstrakt z całej rośliny redukował obrzęk łapy szczura wywołany karageniną przy dawce 50 mg/kg¹⁷. Za te efekty odpowiadają głównie flawonoidy (apigenina, luteolina) modulujące aktywność enzymu COX-2 oraz lucyozyd B – triterpenoidowy związek saponinowy¹⁷¹⁸.

Aktywność antyoksydacyjna mierzona metodą zmiatania rodników DPPH wynosiła dla ekstraktu octanowo-etylowego z liści IC₅₀ ≈ 50,32 µg/ml, co jest porównywalne z aktywnością kwasu askorbinowego (43,22 µg/ml) w tym samym modelu¹⁹. Szczególnie wysoką zawartość fenoli i flawonoidów – a co za tym idzie silniejsze właściwości antyoksydacyjne – stwierdzano w owocach zbieranych we wcześniejszej fazie dojrzewania (60–65 dni)²⁰.

Wpływ na poziom cukru we krwi i wątrobę

W kilku modelach zwierzęcych (szczury z cukrzycą wywołaną aloksanem lub streptozotocyną) ekstrakty metanolowe i etanolowe z owoców oraz nasion obniżały glikemię, a działanie ekstraktu z nasion porównywano do metforminy²¹. Hydrolizaty białek nasion silnie hamowały enzymy α-amylazę i α-glukozydazę – enzymy trawienne odpowiedzialne za rozkład cukrów, co sugeruje możliwy mechanizm hipoglikemizujący²¹. Są to jednak wyniki wyłącznie z modeli zwierzęcych i badań enzymatycznych in vitro – nie potwierdzono ich w badaniach klinicznych u ludzi.

Działanie hepatoprotekcyjne (ochronne dla wątroby) wykazano u szczurów z uszkodzeniem wątroby wywołanym paracetamolem lub czterochlorkiem węgla: metanolowy ekstrakt z owoców obniżał aktywność enzymów wątrobowych ALT, AST i ALP, zwiększał aktywność enzymów antyoksydacyjnych i zmniejszał peroksydację lipidów²².

Aktywność przeciwdrobnoustrojowa

Ekstrakty z liści i nasion hamowały wzrost bakterii Gram-dodatnich i Gram-ujemnych – Staphylococcus aureus, Escherichia coli, Salmonella typhi i Bacillus subtilis – ze strefami zahamowania wzrostu 6–10 mm przy stężeniu 200 mg/ml²³. Świeże ekstrakty z liści, kwiatów i łodyg wykazywały aktywność wobec Staphylococcus aureus i Candida albicans ze strefami zahamowania 18–27 mm, przy czym świeże były skuteczniejsze niż suszone²⁴. Są to wyniki badań laboratoryjnych, które nie przekładają się automatycznie na skuteczność kliniczną.

Zastosowania zewnętrzne – gąbka i kosmetyka

Sucha włóknista gąbka z dojrzałego owocu jest uznana za bezpieczną w zastosowaniu zewnętrznym jako naturalny peeling usuwający martwy naskórek i pobudzający mikrokrążenie skóry⁴. W kosmetyce stosuje się również zmielony proszek z gąbki w kremach i produktach do pielęgnacji skóry. Frakcja olejowa z nasion (Lipexel) zawiera wielonienasycone kwasy tłuszczowe i flawonoidy, co jest podstawą jej stosowania w produktach kosmetycznych. Węgiel drzewny przygotowany z włókien gąbczaka bywa tradycyjnie przykładany na skórę w przypadku półpaśca w okolicach twarzy i oczu, jednak bezpieczeństwo tej metody nie zostało zbadane⁴.

Należy pamiętać, że zbyt intensywne tarcie suchą gąbką może podrażnić wrażliwą skórę. Rzadko zgłaszano kontaktowe zapalenie skóry po stosowaniu zewnętrznym²⁷.

Tradycyjne zastosowania doustne – co mówią źródła?

W tradycyjnej medycynie różnych regionów Afryki i Azji wywar z włókien lub liści gąbczaka był stosowany przy przeziębieniach, problemach z zatokami, bólach stawów i mięśni, zaburzeniach miesiączkowania oraz jako środek wspomagający laktację²⁸. Nasiona używano tradycyjnie jako środek przeczyszczający i wymiotny, a liście – przy obrzękach, malarii i bólach brzucha²⁹. Wstępne badania z użyciem homeopatycznych preparatów zawierających luffę sugerowały korzyść przy alergicznym nieżycie nosa i zapaleniu zatok – efekty były zbliżone do działania kromoglikanowego sprayu donosowego – jednak badania te były małe i dotyczyły preparatów homeopatycznych, nie ekstraktów z rośliny³⁰.

Brak ustalonych dawek dla doustnych preparatów leczniczych z gąbczaka. Dostępne źródła nie określają bezpiecznego zakresu dawkowania dla suplementów czy wyciągów stosowanych u ludzi³¹.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Gąbczak walcowaty w ilościach kulinarnych (jako warzywo) jest ogólnie uznawany za bezpieczny. Jednak przy stosowaniu preparatów z ekstraktem lub suplementów należy zachować ostrożność i skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą, jeśli:

• Jesteś w ciąży – ekstrakty z liści wykazały w badaniach na zwierzętach działanie pobudzające skurcze macicy (efekt oksytocyczny); duże dawki mogą być niebezpieczne⁶³².
• Karmisz piersią – brak danych o bezpieczeństwie dużych dawek; ogranicz się do spożywania owocu jako warzywa⁵.
• Przyjmujesz leki obniżające ciśnienie krwi – saponiny mogą działać moczopędnie i nasilać hipotensję²⁷.
• Masz chorobę wrzodową żołądka lub dwunastnicy – gorzkie kukurbitacyny mogą nasilać podrażnienie błony śluzowej²⁷.
• Przyjmujesz leki przeciwcukrzycowe – ekstrakty wykazywały działanie obniżające glikemię w modelach zwierzęcych; jednoczesne stosowanie może prowadzić do nadmiernego obniżenia cukru²¹.
• Po spożyciu preparatu wystąpią dolegliwości żołądkowo-jelitowe (bóle brzucha, biegunka, nudności) lub objawy alergiczne (wysypka, świąd, pokrzywka).
• Stosujesz gąbkę zewnętrznie i pojawia się zaczerwienienie, pieczenie lub kontaktowe zapalenie skóry – przerwij stosowanie i skonsultuj się z dermatologiem.

Bezpieczeństwo węgla drzewnego z włókien gąbczaka stosowanego na skórę nie zostało zbadane – nie stosuj go bez wcześniejszej konsultacji z lekarzem⁴.

Gąbczak walcowaty to roślina o interesującym profilu fitochemicznym i długiej historii stosowania w tradycyjnej medycynie. Jeśli chcesz sięgnąć po suplement lub preparat na jego bazie, sprawdź skład i sposób standaryzacji ekstraktu, stosuj się do zaleceń producenta i – szczególnie przy chorobach przewlekłych lub przyjmowanych lekach – skonsultuj wybór z farmaceutą. Owoc jako warzywo jest bezpieczny i wartościowy odżywczo; to właśnie w tej formie gąbczak ma najdłuższe i najlepiej udokumentowane zastosowanie.