Fiołek wonny

Co to jest fiołek wonny i jakie substancje czynne zawiera?

Fiołek wonny (Viola odorata L.) to wieloletnia roślina z rodziny Violaceae, znana w Polsce jako fiołek wonny lub fiołek pachnący. W fitoterapii europejskiej jest uważany za główny gatunek leczniczy spośród kilkuset gatunków fiołków⁹. Do celów zdrowotnych wykorzystuje się przede wszystkim liście i kwiaty, a rzadziej korzeń¹⁰.

Bogactwo składników aktywnych fiołka wonnego tłumaczy jego szerokie zastosowanie. Roślina zawiera¹¹¹²:

• Flawonoidy – rutyna (kwercetyna-3-O-rutynozyd), kwercetyna, kemferol, izoramnetyna, violantyna; hamują enzymy prozapalne COX i LOX, chronią naczynia krwionośne i wykazują działanie antyoksydacyjne.
• Mucylaga (śluz roślinny) – polisacharydy wiążące wodę; działają demulcyjnie, powlekając i łagodząc błony śluzowe dróg oddechowych i przewodu pokarmowego.
• Saponiny – odpowiadają za działanie wykrztuśne, rozrzedzają wydzielinę w drogach oddechowych i pobudzają wydzielanie oskrzelowe.
• Alkaloidy – odoratyna (działanie przeciwdrobnoustrojowe i cytotoksyczne), violina (łagodne działanie uspokajające i pochodne tryptaminy).
• Salicylany – w tym metylosalic ylat i kwas salicylowy (prekursor aspiryny); działanie przeciwbólowe i przeciwzapalne.
• Kwasy fenolowe – kwas galusowy, kawowy, chlorogenowy, ferulowy i wanilinowy; silne właściwości antyoksydacyjne.
• Cyklotyd cycloviolacin O₂ – cykliczny peptyd o silnej aktywności cytotoksycznej wobec komórek nowotworowych (badania in vitro) i działaniu przeciwbakteryjnym.
• Witaminy A i C – wiosenne liście fiołka zawierają ok. dwukrotnie więcej witaminy C niż pomarańcze i ponad dwukrotnie więcej witaminy A niż szpinak (porównanie wagowe)¹³.
• Antocyjany – barwniki o właściwościach antyoksydacyjnych, obecne w kwiatostanach¹⁴.

Wyciąg z kwiatu fiołka wonnego oraz wyciąg z fiołka wonnego stosowane w preparatach aptecznych i suplementach zawierają skoncentrowane formy powyższych substancji.

Na co stosuje się fiołek wonny? Tradycja i badania kliniczne

Najlepiej udokumentowanym zastosowaniem fiołka wonnego jest łagodzenie kaszlu i wsparcie układu oddechowego. Saponiny rozrzedzają gęstą wydzielinę, a mucylaga powleka podrażnioną błonę śluzową gardła i oskrzeli – razem tworzą naturalny mechanizm ułatwiający odkrztuszanie¹⁵¹⁶. Brytyjska Farmakopeja Zielarska (British Herbal Pharmacopoeia) wymienia fiołek w kontekście kaszlu krztuścowego i ostrego zapalenia oskrzeli⁴.

Kliniczne potwierdzenie tej tradycji przyniosło randomizowane, podwójnie ślepe, kontrolowane placebo badanie z udziałem 182 dzieci z astmą oskrzelową. Wykazało ono, że syrop z kwiatów fiołka wonnego stosowany jako terapia wspomagająca (obok standardowego leczenia bronchodilatacyjnego) istotnie zmniejszał nasilenie kaszlu³¹⁷. Oddzielna metaanaliza obejmująca 224 pacjentów wykazała poprawę jakości snu, czasu zasypiania i wyników skali bezsenności po zastosowaniu ekstraktu z fiołka wonnego w porównaniu z placebo³. Jedno z badań klinicznych sugeruje ponadto skuteczność syropu z fiołka wonnego w łagodzeniu objawów COVID-19 (kaszel, bóle mięśni, ból głowy) jako terapii uzupełniającej standardowe leczenie – badanie objęło 108 pacjentów¹⁸.

Jak działa fiołek wonny na układ oddechowy i limfatyczny?

Mucylaga fiołka wonnego działa jak naturalna powłoka ochronna na błonach śluzowych. Gdy wydzielina w drogach oddechowych jest zbyt gęsta, polisacharydy śluzu pomagają ją nawilżyć i upłynnić, ułatwiając jej usunięcie przez kaszel¹⁹. Saponiny z kolei stymulują wydzielanie w oskrzelach – to mechanizm działania typowy dla roślinnych środków wykrztuśnych¹⁵. Efekt demulcyjny obejmuje też gardło i jamę ustną, dlatego fiołek tradycyjnie stosowany był przy suchym, drażniącym kaszlu, chrypce i bólu gardła⁴²⁰.

W tradycji zielarskiej fiołek wonny uchodzi za jeden z ważniejszych suplementów wspierających układ limfatyczny. Stosowany wewnętrznie i zewnętrznie (jako olejek lub okład) ma wspomagać przepływ limfy i łagodzić obrzęk węzłów chłonnych w przebiegu infekcji górnych dróg oddechowych²¹²². Tradycja ta nie jest jednak poparta badaniami klinicznymi na ludziach.

Fiołek wonny na skórę i stawy – właściwości przeciwzapalne

Rutyna, główny flawonoid fiołka wonnego, przyczynia się do ochrony naczyń włosowatych i poprawy mikrokrążenia. W tradycji zielarskiej stosowano wyciągi z fiołka zewnętrznie przy egzemie, łuszczycy, trądziku, siniakach, żylakach i hemoroidach²³²⁴. Metylosalic ylat zawarty w roślinie wykazuje skromne działanie przeciwbólowe i przeciwzapalne, porównywalne z innymi roślinami zawierającymi salicylany, jak np. wiązówka błotna²⁵.

Topiczne zastosowanie obejmuje okłady i poultice (okłady z roztartych liści) przy gorących, zapalnych obrzękach, ukąszeniach owadów, oparzeniach i podrażnieniach skóry²⁴²⁶. Mucylaga powleka skórę i zmniejsza uczucie suchości i pieczenia. Przy stanach reumatycznych i bólach stawów fiołek stosowany jest jako środek uzupełniający ze względu na zawartość salicylanów i rutyny²⁷.

Jak stosować fiołek wonny? Formy, dawkowanie i przygotowanie

Fiołek wonny dostępny jest w formie suszonego ziela (do przyrządzania naparu), syropów, olejków i nalewek. Wodne preparaty – napar i syrop – są preferowane nad nalewkami alkoholowymi, ponieważ mucylaga i minerały są dobrze rozpuszczalne w wodzie, a słabo w alkoholu²⁸.

Suche ziele fiołka można przechowywać w szczelnych słoikach i używać przez cały rok do herbat zimowych³⁴. Dzienna porcja surowca (liście + kwiaty) w tradycji zielarskiej wynosi do 9 g²⁹.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Fiołek wonny to łagodne zioło, jednak istnieją sytuacje, w których jego stosowanie wymaga ostrożności lub bezwzględnej konsultacji medycznej.

• Ciąża i karmienie piersią: brak wystarczających danych o bezpieczeństwie – zaleca się unikanie stosowania wewnętrznego⁵³⁵.
• Niedobór G6PD: niektóre flawonoidy i związki fenolowe mogą nasilać niedokrwistość hemolityczną u osób z wrodzonym niedoborem dehydrogenazy glukozo-6-fosforanowej – stosowanie wewnętrzne jest niewskazane⁶³⁶.
• Alergia na aspirynę lub salicylany: fiołek wonny zawiera salicylany; osoby wrażliwe na tę grupę związków mogą reagować nietolerancją³⁷.
• Korzeń fiołka: duże dawki korzenia działają silnie wymiotnie i przeczyszczająco – nie stosuj korzenia bez konsultacji ze specjalistą⁷⁸.
• Objawy niepożądane: nudności, wymioty lub biegunka po spożyciu większych ilości fiołka (szczególnie gatunków bogatych w saponiny) – przerwij stosowanie⁸.
• Przewlekły lub nasilony kaszel: jeśli kaszel utrzymuje się ponad 2–3 tygodnie, jest połączony z gorączką, dusznością lub odkrztuszaniem krwistej wydzieliny – skontaktuj się z lekarzem niezależnie od stosowania ziół.
• Przyjmowanie leków: przed zastosowaniem fiołka wonnego skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą, jeśli przyjmujesz leki na nadciśnienie, leki przeciwzakrzepowe lub leki obniżające poziom glukozy – ze względu na możliwe działanie salicylanów, flawonoidów i rutyny na układ krzepnięcia i metabolizm glukozy³⁸.

Fiołek wonny to jedno z tych ziół, które dobrze sprawdza się w codziennej fitoterapii przy łagodnych dolegliwościach układu oddechowego. Napar lub syrop z kwiatów i liści to najbardziej naturalna i skuteczna forma – woda wyciąga z rośliny zarówno śluz, jak i flawonoidy. Zanim sięgniesz po korzeń lub duże dawki preparatów, skonsultuj się z farmaceutą lub lekarzem. Pamiętaj też, że nawet łagodne zioła mogą wchodzić w interakcje z lekami i nie zastępują leczenia chorób przewlekłych.