Fiołek alpejski

Co to jest fiołek alpejski i jakie substancje czynne zawiera jego bulwa?

Fiołek alpejski, znany też pod łacińską nazwą Cyclamen, to roślina z rodziny pierwiosnkowatych (Primulaceae), której bulwa od wieków była wykorzystywana w medycynie tradycyjnej i homeopatii. Surowcem leczniczym jest podziemna bulwa (czasem nazywana kłączem), zbierana najczęściej w czasie kwitnienia rośliny⁹. To właśnie w niej skupiają się substancje odpowiedzialne zarówno za działanie terapeutyczne, jak i toksyczne.

Główne składniki aktywne bulwy to saponiny triterpenowe – związki o właściwościach powierzchniowo czynnych (surfaktantowych), które decydują o działaniu na błonę śluzową nosa i zatok¹. Oprócz saponin bulwa zawiera cyklaminę (zwaną też arthanitą) – toksyczny glikozyd o działaniu zbliżonym do saponin, a także flawonoidy, kwasy organiczne, garbniki i olejki eteryczne¹⁰¹¹. W badaniach laboratoryjnych nad gatunkiem Cyclamen alpinum zidentyfikowano metodą HPLC dziewięć związków fenolowych, wśród których dominowały kwas 4-hydroksybenzoesowy (125,33 µg/g) i kwas wanilinowy (121,35 µg/g)¹².

Jak działa wyciąg ze świeżych bulw fiołka alpejskiego na zatoki?

Wyciąg ze świeżych bulw fiołka alpejskiego stosowany donosowo działa wyłącznie miejscowo – nie przenika do krwiobiegu, co odróżnia go od preparatów przyjmowanych doustnie¹³. Mechanizm działania opiera się na surfaktantowych właściwościach saponin.

Po podaniu do nosa saponiny obniżają napięcie powierzchniowe na błonie śluzowej, pobudzają komórki kubkowe do wydzielania mucyny (składnika śluzu) i nasilają ruch rzęsek, które odpowiadają za transport wydzieliny¹⁴. Równocześnie saponiny stymulują receptory czuciowe błony śluzowej nosa, wywołując odpowiedź cholinergiczną za pośrednictwem nerwu trójdzielnego – efektem jest rozszerzenie ujść zatok, zwiększenie wydzielania gruczołów i intensywniejsze oczyszczanie dróg oddechowych¹⁴. Nagromadzona wydzielina zostaje odprowadzona przez nos, co przynosi ulgę w uczuciu zatkanego nosa i bólu twarzy towarzyszącym zapaleniu zatok.

Czy spray donosowy z fiołkiem alpejskim jest skuteczny w zapaleniu zatok?

Dostępne dane kliniczne dotyczące skuteczności wyciągu z cyklamenu w zapaleniu zatok przynosowych są wstępne i ograniczone. Wczesne badania wskazują, że codzienny spray donosowy stosowany przez 15 dni może zmniejszać ból twarzy związany z zatokowością, jednak nie wykazano poprawy pozostałych objawów choroby³. Przeprowadzono m.in. randomizowane, podwójnie zaślepione badanie kontrolowane placebo z zastosowaniem ekstraktu z Cyclamen europaeum w ostrym zapaleniu zatok¹⁶. Autorzy badań podkreślają, że potrzeba dalszych analiz, by w pełni ocenić skuteczność i bezpieczeństwo tego preparatu.

Preparat donosowy z wyciągiem cyklamenu klasyfikowany jest jako wyrób medyczny lub preparat fitoterapeutyczny, a nie jako lek o udowodnionym działaniu farmakologicznym. Oznacza to, że poziom dowodów naukowych jest na razie niewystarczający do jednoznacznego potwierdzenia jego skuteczności w leczeniu zapalenia zatok¹⁷.

Jakie badania laboratoryjne przeprowadzono nad ekstraktami z cyklamenu?

Większość dostępnych danych o właściwościach biologicznych cyklamenu pochodzi z badań in vitro (w probówce) i na modelach zwierzęcych – nie są to wyniki potwierdzające działanie u ludzi. W badaniu laboratoryjnym nad gatunkiem Cyclamen repandum wykazano, że saponiny z ekstraktu mogą modulować odpowiedź zapalną ludzkich makrofagów¹⁸. To wstępna obserwacja, wymagająca potwierdzenia w badaniach klinicznych.

Ekstrakty z Cyclamen persicum (aceton, etanol, metanol) wykazały w warunkach laboratoryjnych aktywność przeciwbakteryjną wobec wielu bakterii Gram-dodatnich i Gram-ujemnych, w tym S. pyogenes, E. faecalis, P. mirabilis i K. pneumoniae, oraz silne działanie przeciwgrzybicze wobec gatunków Candida⁸. Wodny ekstrakt nie wykazał aktywności przeciwdrobnoustrojowej¹⁹. Z kolei ekstrakty z Cyclamen hederifolium wykazały w badaniu laboratoryjnym aktywność cytotoksyczną wobec czterech linii komórek nowotworowych, przy czym ekstrakt etanolowy był silniejszy od wodnego⁷. Wyniki te są interesujące naukowo, ale nie przekładają się na rekomendacje terapeutyczne dla pacjentów.

Kto nie powinien stosować preparatów z fiołka alpejskiego?

Przeciwwskazania dotyczą przede wszystkim przyjmowania doustnego – jest ono niebezpieczne dla wszystkich. Dla preparatów donosowych obowiązują bardziej szczegółowe ograniczenia⁶:

• Ciąża i karmienie piersią – każda forma stosowania fiołka alpejskiego (zarówno doustna, jak i donosowa) jest przeciwwskazana⁵⁶.
• Dzieci poniżej 5. roku życia – preparat donosowy nie jest przeznaczony dla tej grupy wiekowej⁶.
• Osoby z nawracającymi krwawieniami z nosa – stosowanie sprayu donosowego jest niewskazane⁶.
• Osoby z alergią na ekstrakty roślinne, szczególnie na rośliny z rodziny pierwiosnkowatych (Primulaceae) – ryzyko reakcji alergicznej⁶.

Ponieważ ekstrakt z bulwy cyklamenu może wpływać na aktywność enzymów cytochromu P450 odpowiedzialnych za metabolizm leków, istnieje teoretyczne ryzyko interakcji z innymi przyjmowanymi preparatami²¹. Dotyczy to głównie form doustnych; spray donosowy nie wchłania się do krwi, więc ryzyko interakcji lekowych jest przy nim minimalne¹³.

Jakie działania niepożądane może powodować spray donosowy z cyklamenem?

Spray donosowy z wyciągiem z cyklamenu jest uznawany za prawdopodobnie bezpieczny przy stosowaniu przez maksymalnie 15 dni²². Miejscowe działania niepożądane obejmują wodnisty katar, kichanie i podrażnienie błony śluzowej nosa – są to typowe, krótkotrwałe reakcje na surfaktantowe działanie saponin²². Nie odnotowano działań ogólnoustrojowych, ponieważ preparat nie przenika do krwiobiegu¹³.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Skontaktuj się z lekarzem lub farmaceutą przed zastosowaniem preparatu donosowego z wyciągiem z fiołka alpejskiego, jeśli jesteś w ciąży, karmisz piersią, masz historię krwawień z nosa lub alergii na rośliny z rodziny pierwiosnkowatych⁶.

Natychmiast zadzwoń na pogotowie lub do centrum toksykologicznego, jeśli doszło do przypadkowego spożycia jakiejkolwiek części rośliny lub preparatu doustnego z cyklamenu. Objawy zatrucia to ból brzucha, nudności, wymioty i biegunka – mogą pojawić się już po niewielkiej ilości rośliny⁴. Przy wyższych dawkach mogą wystąpić drgawki i poważne zaburzenia oddychania, wymagające natychmiastowej pomocy medycznej⁴.

Przerwij stosowanie sprayu donosowego i skonsultuj się z lekarzem, jeśli po kilku dniach leczenia objawy zapalenia zatok nie ustępują lub nasilają się, pojawia się gorączka, silny ból głowy lub zaburzenia widzenia. Jeśli równocześnie przyjmujesz leki metabolizowane przez wątrobę, poinformuj o tym lekarza – ekstrakt z cyklamenu może teoretycznie wpływać na ich metabolizm²¹.

Fiołek alpejski to roślina o interesującym potencjale fitoterapeutycznym, ale wymagająca ostrożności. Jeśli rozważasz preparat donosowy z wyciągiem z bulwy, stosuj go zgodnie z ulotką, nie przekraczaj zalecanego czasu leczenia i zawsze informuj lekarza o wszystkich stosowanych preparatach – ziołowych i aptecznych. Żadna forma doustna tej rośliny nie jest bezpieczna bez nadzoru medycznego.