Menu

Substancje Syntetyczne i Biologiczne

Fenspiryd

Fenspiryd to niesteroidowy lek przeciwzapalny o złożonym mechanizmie działania, stosowany w ostrych i przewlekłych chorobach dróg oddechowych oraz uszu, nosa i gardła. Blokuje receptory histaminowe H1 i α-adrenergiczne, hamuje szlak kwasu arachidonowego (zmniejszając produkcję prostaglandyn i leukotrienów) oraz wykazuje działanie rozszerzające oskrzela i przeciwkaszlowe. Typowa dawka dobowa dla dorosłych wynosi 80–160 mg w dawkach podzielonych. W 2019 roku Europejski Komitet ds. Oceny Ryzyka w ramach Nadzoru nad Bezpieczeństwem Farmakoterapii (PRAC) zalecił wycofanie pozwoleń na dopuszczenie do obrotu fenspirydanu w UE ze względu na ryzyko poważnych zaburzeń rytmu serca.

Spis treści

Z tego materiału dowiesz się:

Jak fenspiryd działa na drogi oddechowe i co go odróżnia od zwykłych leków przeciwhistaminowych?
W jakich chorobach był stosowany i jakie dawki były zalecane?
Jakie działania niepożądane i interakcje wiążą się z fenspiryderm?
Dlaczego fenspiryd został wycofany z rynku Unii Europejskiej?
Kiedy bezwzględnie skontaktować się z lekarzem?

Co to jest fenspiryd i jak działa na drogi oddechowe?

Fenspiryd to niesteroidowy lek przeciwzapalny (NSAID) o złożonym, wielokierunkowym mechanizmie działania, ukierunkowanym na kilka szlaków odpowiedzialnych za stan zapalny i skurcz oskrzeli⁸. Należy do grupy spirozwiązków oksazolidinonu i był przez wiele lat stosowany w leczeniu chorób układu oddechowego oraz laryngologicznych⁹.

Kluczowym elementem działania leku jest antagonizm wobec receptorów H1 histaminowych – tych samych, które odgrywają rolę w reakcjach alergicznych i procesach zapalnych. Blokując te receptory, fenspiryd zmniejsza uwalnianie cytokin prozapalnych, leukotrienów oraz ogranicza histaminozależny skurcz oskrzeli i nadmierne wydzielanie śluzu¹¹⁰. Jednocześnie hamuje szlak kwasu arachidonowego – blokując fosfolipazę A₂, zapobiega powstawaniu prostaglandyn i tromboksanów, które nasilają stan zapalny¹¹.

Lek blokuje też receptory α-adrenergiczne, których pobudzenie prowadzi do nadmiernego wydzielania gęstego śluzu przez gruczoły oskrzelowe². Dodatkowo hamuje fosfodiesterazy IV i V w ludzkich oskrzelach, co podwyższa stężenie cAMP i cGMP wewnątrz komórek mięśni gładkich i sprzyja ich rozkurczowi¹². Efektem tej wielokierunkowej aktywności jest zmniejszenie stanu zapalnego, poprawa drożności dróg oddechowych, normalizacja wydzielania śluzu i jego lepkości oraz działanie przeciwkaszlowe¹³.

W jakich chorobach był stosowany fenspiryd?

Fenspiryd był zarejestrowany (m.in. w Rosji, Francji, Polsce, Bułgarii, Rumunii i kilku innych krajach europejskich) do leczenia ostrych i przewlekłych stanów zapalnych górnych i dolnych dróg oddechowych oraz narządów laryngologicznych¹⁴. Wskazania obejmowały szeroki zakres schorzeń:

zapalenie gardła, nosa i gardła (rhinopharyngitis), krtani, tchawicy i oskrzeli³
zapalenie zatok przynosowych i ucha środkowego³
przewlekłe obturacyjne zapalenie oskrzeli i POChP (jako terapia uzupełniająca)¹⁵
podtrzymujące leczenie astmy oskrzelowej¹⁵
objawy ze strony układu oddechowego w przebiegu grypy, odry i krztuśca³
alergiczny nieżyt nosa i inne objawy alergiczne ze strony układu oddechowego i laryngologicznego¹⁶

Lek był dostępny w postaci tabletek i syropu; dla dorosłych typowa dawka dobowa wynosiła 80–160 mg w 2–3 dawkach podzielonych, a w ostrych stanach stosowano nawet do 240 mg/dobę⁴⁵. Syrop był stosowany u dzieci od 2. roku życia, z dawką dostosowaną do masy ciała¹⁴.

Fenspiryd a POChP – co mówią badania kliniczne: W badaniu z 42 pacjentami ze stabilną POChP (GOLD I–II) dodanie fenspirydanu (80 mg dwa razy dziennie) do standardowej terapii bronchodilatatorami przez 6 miesięcy zwiększyło FEV₁ o 14,9% (vs. 9,4% w grupie kontrolnej) i zmniejszyło duszność o 40% wg skali Borga (vs. 17,9%)¹⁷. W innym badaniu (80 pacjentów, przewlekłe zapalenie oskrzeli) terapia skojarzona z fenspirydem istotnie obniżyła stężenie TNF-α w surowicy (z 10,85 do 5,58 ng/L, p = 0,03) i IL-8 w plwocinie (z 311,94 do 122,02 ng/L, p = 0,027)¹⁸. Należy jednak pamiętać, że są to badania o ograniczonej liczebności próby.

Jak fenspiryd wpływa na mięśnie gładkie oskrzeli?

Działanie rozkurczające fenspirydanu na mięśnie gładkie oskrzeli jest zależne od dawki i odbywa się kilkoma drogami¹⁹. W niskich dawkach lek oddziałuje na wrażliwe na kapsaicynę włókna nerwowe C, hamując neurogenną odpowiedź zapalną – co zapobiega zmianom strukturalnym charakterystycznym dla POChP²⁰. W wyższych dawkach dochodzi dodatkowo do bezpośredniego rozkurczu komórek mięśni gładkich²¹.

W badaniach na izolowanych ludzkich oskrzelach wykazano, że fenspiryd nasila rozkurcz wywołany przez izoprenalinę (szlak β-adrenergiczny) i nitroprusydek sodu (szlak tlenku azotu), co wskazuje na synergistyczne działanie z innymi lekami rozszerzającymi oskrzela¹². Lek wykazuje też klinicznie udowodnioną zdolność do zwiększania aktywności rzęsek nabłonka oddechowego, normalizacji wydzielania śluzu i zmniejszania jego lepkości – co ułatwia oczyszczanie dróg oddechowych¹³.

Efekt rozszerzający oskrzela porównywano z działaniem izoprenadrenainy i teofiliny – fenspiryd plasuje się między tymi substancjami pod względem siły działania bronchodilatacyjnego²². Warto zaznaczyć, że część przytoczonych danych pochodzi z badań przedklinicznych (na zwierzętach i w warunkach in vitro) i nie powinna być bezpośrednio przekładana na efekty kliniczne u pacjentów.

Farmakokinetyka – jak fenspiryd jest wchłaniany i eliminowany?

Fenspiryd charakteryzuje się wysoką biodostępnością po podaniu doustnym – około 90%²³. Po pojedynczej dawce 80 mg maksymalne stężenie w osoczu (Cmax) wynosi około 300–400 ng/mL (wartość zależy od płci i stanu odżywienia – wyższe stężenia obserwowano u osób po posiłku)²⁴. Czas półtrwania eliminacji wynosi 14–16 godzin, co uzasadnia dawkowanie dwa razy na dobę²³. Przy regularnym stosowaniu (80 mg dwa razy dziennie) Cmax wzrasta do około 1034 ng/mL, a pole pod krzywą stężenie–czas (AUC) do około 11 200 ng·h/mL²⁴.

Działania niepożądane fenspirydanu – co warto wiedzieć:

W badaniu z 597 pacjentami z ostrym zapaleniem oskrzeli działania niepożądane wystąpiły u 4,3% – najczęściej: zawroty głowy (7 przypadków), nudności (6), senność (5), kołatanie serca (4), zmęczenie (2), bóle brzucha (2)⁶.
Przy zalecanym dawkowaniu (80 mg dwa razy dziennie) najczęstszą przyczyną przerwania leczenia była reakcja alergiczna (4% pacjentów)²⁵.
W badaniach przedklinicznych (szczury) wysokie dawki powodowały głębokie spadki ciśnienia tętniczego – efekt ten był mniejszy przy podaniu wziewnym niż dożylnym²⁶.
Najpoważniejsze zagrożenie: ryzyko nagłych, ciężkich zaburzeń rytmu serca – podstawa decyzji PRAC o zaleceniu wycofania fenspirydanu z rynku UE w 2019 r.⁷

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Fenspiryd nie jest aktualnie dostępny na rynku UE – w 2019 roku Europejski Komitet ds. Oceny Ryzyka w ramach Nadzoru nad Bezpieczeństwem Farmakoterapii (PRAC) zalecił wycofanie pozwoleń na dopuszczenie do obrotu wszystkich produktów zawierających tę substancję ze względu na ryzyko nagłych, poważnych zaburzeń rytmu serca⁷. Jeśli masz w domu lek zawierający fenspiryd, skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą w sprawie bezpiecznego postępowania i ewentualnego leczenia zastępczego.

Jeśli w trakcie stosowania fenspirydanu (np. w kraju, gdzie lek jest nadal dostępny) zauważysz którekolwiek z poniższych objawów, natychmiast skontaktuj się z lekarzem lub wezwij pomoc:

kołatanie serca, nieregularne bicie serca, uczucie „przeskakiwania” rytmu serca
nagłe omdlenie lub zasłabnięcie
silne zawroty głowy lub uczucie pustki w głowie
objawy reakcji alergicznej: wysypka, obrzęk twarzy, trudności z oddychaniem
nasilające się nudności, wymioty lub bóle brzucha

Zachowaj szczególną ostrożność, jeśli przyjmujesz inne leki wpływające na rytm serca lub leczysz się na choroby układu krążenia – ryzyko interakcji może być istotne klinicznie. Nie stosuj fenspirydanu w ciąży ani podczas karmienia piersią bez wyraźnego zalecenia lekarza.

Jeśli szukasz leczenia objawów zapalenia dróg oddechowych, kaszlu lub duszności – porozmawiaj z lekarzem lub farmaceutą o aktualnie dostępnych i zatwierdzonych opcjach terapeutycznych. Samodzielne poszukiwanie fenspirydanu poza oficjalnymi kanałami dystrybucji jest niebezpieczne.

Pytania i odpowiedzi

Czy fenspiryd jest dostępny w polskich aptekach?

Nie. W 2019 roku PRAC zalecił wycofanie pozwoleń na dopuszczenie do obrotu wszystkich produktów z fenspiryderm w Unii Europejskiej ze względu na ryzyko poważnych zaburzeń rytmu serca⁷. Preparaty zawierające tę substancję nie powinny być dostępne w legalnym obrocie aptecznym w Polsce.

Na czym polegało ryzyko sercowe związane z fenspiryderm?

PRAC wskazał na ryzyko nagłych, ciężkich zaburzeń rytmu serca jako podstawę decyzji o wycofaniu leku z rynku UE⁷. Wcześniejsze badania przedkliniczne wykazywały, że wysokie dawki fenspirydanu powodowały głębokie spadki ciśnienia tętniczego u zwierząt²⁶.

Jak fenspiryd działał na stan zapalny w oskrzelach?

Fenspiryd blokował fosfolipazę A₂, co hamowało powstawanie prostaglandyn i leukotrienów z kwasu arachidonowego; jednocześnie antagonizował receptory H1 histaminowe i receptory α-adrenergiczne, zmniejszając uwalnianie cytokin zapalnych (m.in. TNF-α i IL-8)¹¹¹. W badaniach klinicznych stężenie TNF-α w surowicy zmniejszało się statystycznie istotnie przy terapii skojarzonej z fenspirydem¹⁸.

Jakie dawki fenspirydanu stosowano u dorosłych?

Typowa dawka dobowa dla dorosłych wynosiła 80–160 mg w 2–3 dawkach podzielonych; w ostrym zapaleniu oskrzeli stosowano do 240 mg/dobę (80 mg trzy razy dziennie) przez 14 dni⁴⁵. W badaniach nad POChP stosowano 80 mg dwa razy dziennie przez 6 miesięcy²⁷.

Czy fenspiryd był stosowany u dzieci?

Tak, syrop z fenspirydem był stosowany u dzieci od 2. roku życia, z dawką dostosowaną do masy ciała¹⁴. Ze względu na wycofanie leku z rynku UE ta opcja terapeutyczna nie jest już dostępna.

Jakie były najczęstsze działania niepożądane fenspirydanu?

W badaniu z 597 pacjentami z ostrym zapaleniem oskrzeli działania niepożądane wystąpiły u 4,3% chorych i obejmowały: zawroty głowy, nudności, senność, kołatanie serca, zmęczenie i bóle brzucha⁶. Przy standardowym dawkowaniu najczęstszą przyczyną odstawienia leku była reakcja alergiczna (4%)²⁵.

Czy fenspiryd był skuteczny w leczeniu POChP?

Kilka małych badań klinicznych wykazało, że dodanie fenspirydanu do standardowej terapii bronchodilatatorami u pacjentów z POChP poprawiało wskaźniki spirometryczne (FEV₁), dystans w teście 6-minutowego marszu i jakość życia bardziej niż sama terapia bronchodilatacyjna¹⁷²⁸. Należy jednak uwzględnić, że badania te miały ograniczoną liczebność próby.

Czy fenspiryd był lekiem przeciwhistaminowym?

Fenspiryd wykazywał działanie antagonistyczne wobec receptorów H1 histaminowych, ale nie był klasycznym lekiem przeciwhistaminowym – jego mechanizm był znacznie szerszy i obejmował hamowanie szlaku kwasu arachidonowego, blokadę receptorów α-adrenergicznych oraz inhibicję fosfodiesteraz¹¹².

Jak długo trwało działanie jednej dawki fenspirydanu?

Czas półtrwania eliminacji fenspirydanu wynosił 14–16 godzin, co uzasadniało dawkowanie dwa razy na dobę²³. Biodostępność po podaniu doustnym sięgała około 90%, a maksymalne stężenie we krwi osiągane było stosunkowo szybko po przyjęciu²³.

W jakich krajach fenspiryd był zarejestrowany?

Lek był zarejestrowany m.in. w Rosji, Francji, Polsce, Bułgarii, Łotwie, Litwie, Portugalii i Rumunii pod różnymi nazwami handlowymi¹⁴. Po zaleceniu PRAC z 2019 roku pozwolenia na dopuszczenie do obrotu w UE zostały wycofane⁷.

Czy fenspiryd można było stosować razem z innymi lekami na oskrzela?

W badaniach klinicznych fenspiryd był stosowany jako terapia uzupełniająca – łącznie z ipratropium, β₂-agonistami i inhibitorami ACE²⁹³⁰. Wykazano, że nasila on działanie rozkurczające izoprenadrenainy i nitroprusydku sodu na oskrzela¹². Ze względu na ryzyko sercowe łączenie z innymi lekami wpływającymi na rytm serca było szczególnie istotnym zagadnieniem bezpieczeństwa.

Czy fenspiryd był lekiem na receptę?

Tak, fenspiryd był lekiem na receptę stosowanym w warunkach nadzoru medycznego, zarówno w ostrych infekcjach dróg oddechowych, jak i w przewlekłych chorobach takich jak POChP czy astma¹⁵. Nie był dostępny bez recepty.

Historia fenspirydanu i jego wycofanie z rynku UE

Fenspiryd był stosowany klinicznie od lat 70. XX wieku i przez dekady cieszył się popularnością jako lek uzupełniający w terapii chorób dróg oddechowych³¹. W Polsce i innych krajach europejskich był dostępny pod kilkoma nazwami handlowymi i stosowany zarówno u dorosłych, jak i u dzieci od 2. roku życia¹⁴. Przełomem okazał się rok 2019: na wniosek Francji wszczęto przegląd bezpieczeństwa, który zakończył się rekomendacją PRAC dotyczącą wycofania wszystkich pozwoleń na dopuszczenie do obrotu w UE ze względu na ryzyko nagłych, poważnych zaburzeń rytmu serca⁷. Tym samym lek, który przez kilkadziesiąt lat był rutynowo przepisywany przy przeziębieniach i zaostrzeniach POChP, zniknął z europejskich aptek.

Mechanizm działania fenspirydanu – wielotorowe podejście do zapalenia

Fenspiryd wyróżniał się spośród innych leków przeciwzapalnych wyjątkowo szerokim profilem farmakologicznym. Działał jednocześnie na kilka kluczowych szlaków zapalnych: blokował receptory H1 histaminowe i α-adrenergiczne, hamował fosfolipazę A₂ (co ograniczało produkcję prostaglandyn i leukotrienów), inhibował fosfodiesterazy IV i V w oskrzelach, a także tłumił uwalnianie TNF-α i interleukiny-8¹¹¹². Badania sugerowały też udział szlaku NF-κB w jego działaniu przeciwzapalnym¹⁰. Taka wielokierunkowość działania była postrzegana jako zaleta – szczególnie w chorobach z mieszanym profilem zapalnym, jak POChP czy przewlekłe zapalenie oskrzeli. Jednocześnie mogła przyczyniać się do trudności w przewidywaniu wszystkich efektów ubocznych, w tym sercowych.